అనువాదలహరి

Who carks for the creed of lords of music? … Samala Sadasiva, Telugu Indian

Painting of the Goddess Saraswati by Raja Ravi...
Painting of the Goddess Saraswati by Raja Ravi Varma (Photo credit: Wikipedia)

This was an anecdote recounted by KD Dikshit, who worked in AIR before partition days; an anecdote that opens up the eyes of people who assume the mantle of great singers doing some diploma or degree from some music college; an anecdote that demonstrates only those that devoutly practice music … like tapas… can catch the pulse of a ‘note’ but not everybody and anybody:

In 1947 Ustad Bade Ghulam Ali Khan used to visit India on Visa to perform before the admirers of his music. Naturally, the AIR people were eager and tried desperately to record his voice but he never allowed them in the normal course. Even if he did, he used to feel suffocated in the  AC recording studios. “Open the windows,” he often used to shout at them. 

 
KD Dikshit, Program Producer of AIR, Bombay and who had a smack of classical music, somehow got the wind that Ustad Bade Ghulam Ali Khan was staying with one of his friends in Mahim. He rushed to his presence immediately and was able to get a nod from him to record his voice. In Studio number 5 they painted windows and to make believe they were real, they even drew the curtains about them. When Ustad entered the studio they opened the window curtains. After he got thoroughly satisfied, Ustad recorded some Ragas

    
When Ustad came out and was about to  occupy the car,  they overheard from Studio number 2  a recording of an aalaap by some singer. It looked like Bheempalasi Alaap to Dikshit.  Enthusiastic to make his familiarity with classical music known to Ustad, Dikshit remarked, “Ustaad! Somebody is rendering the aalaap of Bheempalasi.”  

   
“No. my child! That’s not Bheempalasi.  Did you notice the “Gandhaar“? This Gandhaar belongs to Mal Kauns and not to Bheempalasi,” said Ustad. Dikshit was rather confounded when Ustad said it was Mal Kauns whereas he was able to notice the Bheempalasi so clearly. All along the way, Ustad delineated to Dikshit the different shades of Gaandhaar from different Ragas. Immediately after coming to studio Dikshit cross-checked the Raga the artist had recorded. It was indeed Mal Kauns.

 
Blessed are the people who could visualise ‘notes’ in all their hues, and they belong to the creed of Rishis who visualise the truth.

Once when Ustad  Bade Gulam Alikhan gave his maiden performance in Madras City, the great GN Balasubrahmaniam honoured Ustad with a woolen shawl and bowed at his feet, the musical fraternity present in the hall were stunned and felt jealous. But at the end of the performance, they themselves bowed before him and admired the noble gesture of GNB.

 
Who carks for the creed of the tongue, which unveils Goddess Saraswati?

.

Samala Sadasiva

Telugu Indian

Image Courtesy: http://1.bp.blogspot.com/
Image Courtesy: http://1.bp.blogspot.com/

.

సంగీత కులీనులకు కులమేల?

.

దేశవిభజనకు పూర్వం నుంచి ఆలిండియా రేడియోలో పనిచేసిన  కె డి దీక్షిత్  చెప్పిన ముచ్చట; సంగీత సాధన ఏ సంగీత  విద్యాలయంలోని డిప్లమో కోసమో, డిగ్రీ కోసమో చేసి గాయకులమనిపించుకునేవాళ్ళకు కనువిప్పు కలిగించే ముచ్చట; కఠోర తపస్సులాంటి సాధన చేస్తేనే తప్ప  స్వరసాక్షాత్కారం  సాధ్యం కాదని చేప్పే ముచ్చట: 

 
1947లో  ఉస్తాద్ బడే గులామలీ ఖాన్ భారతీయ శ్రోతలకు తన సంగీతాన్ని వినిపించడానికి వీసామీద మన దేశానికి వచ్చేవాడు. సహజంగానే రేడియో స్టేషన్ల వాళ్ళు అతని సంగీతాన్ని రికార్డు చేసుకోవడానికి  పలురకాల ప్రయత్నాలు చేసేవాళ్ళు. సాధారణంగా  అతడు సమ్మతించేవాడు కాదు. సమ్మతించినా రికార్డు చేసే  ఏ సీ స్టూడియోల్లో  అతనికి ఊపిరి ఆడేది కాదు. “కిటికీలు తెరవండి” అని ఆదేశించేవాడు.

 
బొంబాయినగరంలోని  మాహిం లో  ఎవరింటనో ఉస్తాద్ బసచేసి ఉన్నాడని తెలుసుకున్న ప్రోగ్రాం ప్రొడ్యూసర్, శాస్త్రీయ సంగీతంలో  తగుమాత్రం పరిచయం వున్న దీక్షిత్ అతని సన్నిధికి వెళ్ళి  ఎలాగో రికార్డు చేయించడానికి ఒప్పించేడు. ఐదవ నంబర్  స్టూడియోలో కిటికీలు చిత్రించబడి ఉన్నాయి. అవి నిజంగా కిటికేలే  అని భ్రమింపజెయ్యడానికి  వాటికి తెరలుకూడా వేసినారు. ఆ స్టూడియోలో  ఉస్తాద్ ప్రవేశించగానే  తెరలు తొలగించినారు.  ఉస్తాద్ సర్వవిధాల సంతుష్టుడై కొన్ని రాగాలు రికార్డు చేయించినాడు.  

స్టూడియో వెలుపలకు వచ్చి కారులో కూర్చుండబోతూండగా రెండవ నంబర్ స్టూడియోలో ఎవరో గాయకుడు చేయిస్తున్న అస్థాయి వినిపిస్తున్నది.  అది భీంపలాసి ఆలాపనలా ఉన్నది. తన సంగీత శాస్త్ర పరిచయాన్ని ఉస్తాద్ గ్రహించాలని  కెడి  దీక్షిత్ “ఉస్తాద్! ఎవరో భీం పలాసీ రాగాలాపన చేస్తున్నారు ‘ అన్నాడు.

 
‘కాదు బేటా! అది భీం పలాసీ కాదు. గాంధార్ స్వరం వింటున్నావు కదా. ఈ గాంధార్  మాల్ కౌంస్ ది కాని భీం పలాసీ ది కాదు,” అన్నాడు.  భీం పలాసీ  స్వరూపం అంత  స్పష్టంగా కనిపిస్తుంటే అంతటి ఉస్తాద్ కాదంటాడేమిటి? అనే ఆశ్చర్యంతో  ఉస్తాద్ వెంట  కారులో మాహిం వెళ్ళాడు  దీక్షిత్. మాహిం చేరే వరకూ  ఉస్తాద్ కారులోనే  ఏ రాగం గాంధార్ ఎలా ఉంటుందో వినిపించినాడు.  స్టూడియోకి వచ్చి దీక్షిత్ వాకబుచేస్తే  ఆ గాయకుడు రికార్డు చేయించిన రాగం మాల్ కౌంస్.

స్వరసాక్షారం పొందినవాళ్ళు  సత్యదర్శనం చేసిన ఋషులకోవకు చెందినవాళ్ళు. మద్రాసు మహానగరాన మొట్టమొదట ఉస్తాద్ బడెగులామలీఖాన్ పాటకచేరీ జరిపినప్పుడు  మహాగాయకుడు జి. ఎన్. బాలసుబ్రహ్మణ్యం శాలువా కప్పి  సన్మానించి పాదాభివందనం చేయగానే ఆ సభలో సమావిష్టులైన సంగీతవేత్తలు  కంటకించుకున్నారు. పాటకచ్చేరీ ముగిసినతర్వాత  నతమస్తకులై నమస్కరించి జి. ఎన్. బి. ప్రదర్శించిన ఔచిత్యాన్ని మెచ్చుకున్నారు.

ఏ నోట సరస్వతి సాక్షాత్కరిస్తుందో ఆ నోరుగల వ్యక్తి కులమెవరికి కావాలె?

.

సామల సదాశివ

మలయమారుతాలు నుండి.

Anjani Bai Malpekar, a Sage of Music… Samala Sadasiva

Anjani Bai Malpekar
Image Courtesy: https://www.swarganga.org/

.

Kumar Gandharva   who recently attained his eternal abode, often used to speak about Anjani Bai Malpekar to his aesthetic friends. He addressed her respectfully as “Mayi”.  Most people of those times addressed her that way. Mayi means ‘mother’. When she took up on herself to teach the intricacies of music to Kumar Gandharva, she was around eighty years of age. Even at that age, she used to teach him by performing in her solid unfaltering mellifluous voice for hours … the styles of singing of great maestros, and the niceties of music and she had heard and learnt. She was a walking encyclopedia.  The practice she put in to learn music was monumental. That was an unswerving exacting devotion.  That is why connoisseurs of music entitled her ‘Sage of Music’ with great reverence. The titles people confer on artistes are ten times more valuable to the likes of ‘Padmasri’ the Union Government confers on them.  ‘Kumar Gandharva’ is also a title.  His real name is  Sivaputra Siddharamayya Komkalimath. But very few people know that.  Similarly, ‘Bal Gandharva’ , ‘Sawai Gandharva’, ‘Chhota Gandharva’ are also titles.  The real names of the people popular by these titles are different.

Kumar Gandharva’s was not a ‘cultured’ but a natural musical voice. After studying classical music under Prof. Deodhar in the traditional way, he became a great singer by dint of his hard practice. Anjani Bai heard him in some concert and was immensely pleased. when he called upon her at her bidding after the performance, she said, “Kumar! there are any number of Bandishes with me. You know that I had long given up singing. All that I have learnt is lying a waste. If you are interested, I can teach you some Cheezes and Bandishes.” That was an unexpected windfall for him. He was moved by her affectionate gesture. He touched her feet. In fact, he needed no further learning, any more. He was already renowned through the length and breadth of the country. But, then, could he refuse an offer when such a great singer as she had volunteered? Very soon he realized that there was a lot he had to learn from her. Whether it is vocal, instrument or dance, a regular practice is imperative for any artiste. That is called ‘Riyaz’. Ustad Ahmedjan Tirakawa was the foremost exponent of Tabla in our country. It was said that he used to practice for hours even at a late age, sitting in a place oblivious of the army of ants streaming about or swarm of mosquitos biting. It was almost four decades since Anjani Bai had stopped Riyaz. In spite of that, if she was able to sing so well, ignoring those occasional jarring notes, it was only because of her practice of a lifetime, when she practised.

One day, Anjani Bai was teaching Kumar rendering a cheez in Rag Bhairavi. He was listening to her with all ears. In that profound voice of hers, Bhairavi was slowly taking shape. But there was a palpable discontentment on her face. Some disconcert; an attempt to catch at something; an urge to reach for it… and a consequent disappointment for not being able to do that.  He was not able to comprehend why she was so agitated. He asked, “Mayi! your Bharavi is so wonderful.  What is the reason for disconcert on your face?”. She put aside her Tambourine, and let out a deep sigh.

“Did you say my Bhairavi was wonderful? Didn’t you notice any blemish? My voice was able to produce all the notes of Bhairavi, no doubt. But, the ‘Madhyamam’ (the 4th note) does not belong to Rag Bhairavi. It was teasing me by coming close to my reach yet eluding me. It has to sink a little deeper. It was the effect of my lack of practice for long, my son.” She expressed her anguish.

She continued singing the same Raga for three days.  Finally there came out a strange and typical ‘Madhyamam’ from her voice. With the introduction of that note into the scheme, Rag Bhairavi appeared in all its grace and splendour. Both of them lost themselves in its beatitude for few moments.  Later she said, “Kumar! This is the ‘Madhyamam’ of Bhairavi I was speaking. Notes like Madhyamam and Gaandhaar appear in many Ragas. The  Gaandhaar of Rag Pilu is different from that of Malkauns. Each has its own face, its own character and its own texture. People performing at concerts shall have the knowledge of all the musical notes. Otherwise, how can they perform? But, the knowledge of notes alone is not enough; one should be familiar with them.” Thus she familiarised him with 12 notes clearly distinguishing each. Kumar Gandharva used to share those experiences.

Speaking of ‘familiarity with notes’, I am reminded of some anecdotes I already mentioned elsewhere. I need not repeat them all here. But, I could not contain the temptation to mention one particular anecdote.

It was some forty years since. After recording some Ragas and Thumrees in Room No. 5 studio of AIR, Bombay, Ustad Bade Ghulam Ali Khan was coming out. Programme Producer KD Dixit was beside him.  Apart from having a good taste for music, he  was also a knowledgeable musicologist. Ustad treated him very affectionately for that. As they were coming out, they heard an ‘Alap’ from Room no. 2 studio. The artiste was still at the Alap stage and did not reach the pitch. “Ustad! This artiste seems rendering Bhimpalasi so nicely. What do you think of that?” asked, Dixit. Smiling through his thick moustache, and dropping his heavy body into the car, Ustad said, “whosoever it is, he is from some Gharana. And, it is not Bhimpalasi but Malkauns he is going to sing. Watch closely his Alap of Gaandhaar. It is not the Gaandhar of Bhimpalasi but that of Malkauns.” It looked queer. “When he was able to identify the Bhimpalasi so clearly, why this man says it is Malkauns?  Am I not knowledgeable enough of musical notes?” mused Dixit. But he dared not challenge him. Leaving Ustad at the place he wanted, Dixit returned to AIR Station and went straight to Room no. 2 studio. He was informed that the artiste had already left after his recording. He also learnt that the Raga was indeed Malkauns and not Bhimpalasi as he had thought. “Wow! Ustad was right on target. After all, it was not for nothing he was called an Ustad! It is not enough if people have knowledge of musical notes, they should also be familiar with them,” reasoned Dixit within.

Leaving the digression here, let us come to the point straight.  It is a digression, no doubt, but not an irrelevant digression.

To say that Anjani Bai was a confluence of three graces… the beauty of the Apsaras, the voice of the Kinneras and the rendition of Gandharvas, might seem an exaggeration. No. It is a matter-of-fact statement. What a beauty she was! What a voice she had! How fascinating her rendition of Taans was !

She was initiated into music at a tender age of eight by Ustad Nazir Khan of Bhendi Bazar Gharana, Bombay with “Gandabandhan“.  Gandabandhan was a ceremony in which the Guru ties a Band to the Wrist of his disciple with his blessings marking his acceptance of his / her studentship.  Ustad Nazir Khan was never after money. In fact, from the Guru Dakshina (An Honorarium to Guru) she offered him at the time of Gandabandhan, he accepted only 5 Annas (5/16th of a Rupee) as a token gesture from the plate. “When my student becomes a great singer and brings name for me and my Gharana, that itself is a great Guru Dakshina,” he said. Though he taught her for ten years, he never accepted any remuneration beyond the token. Anjani Bai gave her first performance at the age of sixteen. It was a roaring success. The Ustads and reputed singers of those times attended the concert and acclaimed her talent and rendition in unison. Ustad was present in that Hall. She presented him a purse of fifteen thousand rupees (she received), paid her obeisance touching his feet and honored him with silk clothes.

While Ustad was proud of her musical talents, he was equally concerned at her comeliness. “Daughter! Never look at your face in the mirror. Don’t develop interest for personal embellishments. Your music is not to please the rich connoisseurs of art; it is a means to reach the abode of God,” he used to caution her time and again. Her mother also entertained similar fears. So, she married her off to a rich businessman who came forward expressing his love and volunteered to marry her.   His name was Vasanji Bhagavan Das Ved. Theirs was an ideal marriage. He escorted her to all her musical performances. He had his own financial worries. He never made them public, but suffered them silently. Those were the days of Maharajahs, Nawabs and Amirs. While some of them respected her talent, some ogled at her in lust.  She was always on guard protecting herself from their piercing hungry looks. But the kind of respect she commanded was unparalleled.

“When I entered the court, the Rajahs and Maharajahs used to stand up in my honor,” she used to mention to her students. That was a fact. The Maharajah of Baroda, Sayajirao Gaekwad III, treated her as his daughter and sent her a Saree and Blouse every year in her honor. Maharaja of Indore, Tukojirao III Holkar, treated her as his sister and honored her every year inviting her on Bhaudooj or Bhratru Vidiya (the Second Day after Diwali). Nawab of Palanpur used to address her as “Chhoti Meerabai”.

She lost her voice altogether after taking a glass of milk in the house of some sethji. What is left there for a singer if the voice is lost? Forget about singing, even if she tried to talk a bit louder, she used to vomit blood. Every system of medicine was tried at, but was of no use. Even they tried occult remedies fearing witchcraft, to no avail.  She was not superstitious. Yet, she suffered all treatments attempted by her people. Those days, one Narayan Balayogi Maharaj lived in Kedgaon, near Pune. He was about nineteen years then. Her fans contacted him. “I shall restore her voice on the condition that she should sing Bhajans in my presence,” he said. Once voice is restored, what would it take to sing Bhajans? so, they agreed to his stipulation. He gave two or three cloves, some sugar candy with holy ash from the sacrificial fire. Strangely enough, her voice was restored. She was able to sing the usual way. The Yogi stayed in Bombay for eight months and spent the remaining four at Kedgaon. She sang some bhajans in his presence during his eight months’ stay in Bombay. Slowly and steadily her mind turned towards god. And, she developed disinterest in mundane pleasures. Her devotion intensified. In 1923, she arranged a great public concert in the town-hall of Bombay and regaled the cognoscente listeners with the fare she served. At the end of the concert she dropped the bombshell: “This is my last performance. I shall neither perform nor take part in musical concerts from hence. I dedicate my music to God.” She was only 40 then. Everybody blamed Narayana Balayogi Maharaj and his spiritual edict for this ascetic disposition in her. Pandit Ramakrishna Bunavajhe was so upset that he expressed his helplessness in anger: “What that bloody ascetic knows about music? He snatched away an invaluable jewel from us.” Mind you, Vajhe Buva was no mean mortal. He was guru to some of the most reputed singers. But, then, was her devotion to music, which she renounced at the drop of a hat,  ordinary?

Death of her husband four years into her renouncing music for public consumption greatly depressed her. Her husband was reputed to be a lakhier. But she noticed that he was deep in debts. Had she changed her mind and began giving concerts she would have earned lakhs of rupees. But no, she did not want to break her vow. She cleared all debts selling off her ten-lakh worth property. She moved into a small house. She put up a picture of Dattatreya in that house and spent the rest of her life singing during morning prayers, and at lighted-camphor offerings during evenings. But the ‘rest of her life’ is no small time. It was almost fifty years. Whether in practising music or in her devotion to god, she spent sixty years of her life, like a Tapas. The epithet “Sage of Music’ fit her perfectly. However, the last two years of her life dragged very hard. In her wantless life, everything was wanting. She broke her spine when she slipped. But, Kumar Gandharva saw to it that there was no amiss in the service of his motherly teacher. Her students and fans, particularly her disciple and the reputed singer Kishori Amonkar came to her help in every respect. Even in that condition she experienced only bliss, never letting the thought of impoverishment come near. She ascended to her eternal abode in the world of Gandharvas in sleep without bothering others, nor suffering the pangs of life liberating from the body.

Ustad Nazir Khan had two brothers. They were maestros in singing Dhrupadhs and Dhamar. Anjani Bai also worked hard at singing Dhrupadhs in the style of Gwalior Gharana. Pandit Vishnu Narayan Bhatkhande  used to visit Ustad Nazir Khan and his brothers to discuss matters relating to musicology.  She learnt so many things listening to their discussions. Pandit VN Bhatkhande was the great modern musicologist who classified, reorganised and prepared syllabus for the Hindustani Music.

Anjani Bai served Prof. Sri Jeevan Ramji Maharaj of Vallabha Tradition and learnt devotional music. She appropriated the style of Natthan Khan of Agra Gharana.

Her guru Nazir Khan let her practice for ten years.  But in the first five years all that he taught her was only Two Ragas… Yaman and Bhairavi. While all the notes in Yaman are tivra swaras, all the notes in Bhairavi are komal swaras. Getting a complete grip over those two Ragas amounts to familiarity with all the twelve notes.  Then it would be easy to learn oudava- shaadava Ragas. She conned hundreds of Cheezes and Bandishes.

Before renouncing music, she performed in the temple of Lord Viswanatha of Benares. All famous personalities of that time attended to take part in that. It was an event organised under the auspices of the Kashi Naresh. As the deity was being bathed in holy waters on one side, she  bathed him on the other with her devotional music, and at the conclusion, wrapped her Tambourine permanently in a cloth dedicating it to the Lord Shiva. That Tambourine was a presentation to her by Chatrapati Sahu Maharaj of Kolhapur.

.

Samala Sadasiva

(Note:  This was an essay written by late Samala Sadasiva long time back. There were some chronological errors which are bound to happen as he had mentioned them only from his memory, and not from records. For the convenience of the  readers I have corrected those minor and insignificant inconsistencies only with the intention to make the information more authentic. If it looks silly, I may be forgiven for my overenthisiasm… Translator)

For more details about Anjani Bai pl. visit:

1.  http://www.womenonrecord.com/music-makers/artists/anjanibai-malpekar.

2. http://swaramandakini.com/biographies_maestros.html

Image Courtesy: http://1.bp.blogspot.com/
Image Courtesy: http://1.bp.blogspot.com/

.

గానతపస్విని

అంజనీబాయి  మాల్పేకర్

                                                                                      — సామల సదాశివ

ఇటీవల గంధర్వ లోకం చేరుకున్న  సుప్రసిద్ధగాయకుడు  కుమార్ గంధర్వ సంగీత రసజ్ఞులయిన తన మిత్రులతో అంజనీబాయి గురించి తరచుగా చెప్తుండేవాడు.  “మాయి” అని పిలిచేవారామెను. ఆ కాలంలో చాలా మంది ఆమె నలాగే పిలిచే వాళ్ళు. మాయి అంటే తల్లి. కుమార్ గంధర్వకు సంగీత రహస్యాలు నేర్పేటప్పుడు ఆమె వయసు ఇంచుమించు ఎనభై సంవత్సరాలు. ఆ వయసులోనూ ఆమె ఏమాత్రం తొణకని మధుర గంభీర కంఠంతో సంగీత శాస్త్రవిశేషాలను తాను విన్న మహాగాయకుల గాయన శైలిని గంటలు గంటలు వినిపించేది.  నడయాడే విజ్ఞాన సర్వస్వమామె.  సంగీత విద్యను  సంపాదించడానికి ఆమె చేసిన సాధన అంతా యింతా కాదు.  అదొక కఠోర తపస్సు.  అందుకే సంగీత రసికులామెను గాన తపస్విని అని గౌరవంగా పిలిచేవాళ్ళు.  ప్రజలు పరవశించి ఇచ్చిన ఆ బిరుదు  నేడు ప్రభుత్వమిచ్చే పది పద్మశ్రీల పెట్టు. కుమార గంధర్వ అన్నది కూడా బిరుదే.  అతని పేరు శివపుత్ర సిద్ధరామప్ప కోంకళి.  కాని ఆ పేరు తెలిసిన వాళ్ళు కొందరే.  బాల గంధర్వ, సవాయి గంధర్వ, ఛోటా గంధర్వ అనేవీ బిరుదులే. ఆ బిరుదులవలననే గుర్తింపబడిన ఆ గాయకుల అసలు పేర్లు వేరే.

కుమార్ గంధర్వది సహజసిద్ధమైన గంధర్వ గాత్రం.  ప్రొఫెసర్ దేవధర్ దగ్గర శాస్త్రీయ పద్ధతిలో సంగీత విద్య నభ్యసించి, పట్టుదలతో సాధనచేసి గొప్ప గాయకుడైనాడు. ఏ సంగీత సభలోనో అతని గానాన్ని విన్న  అంజనీబాయి మాల్పేకర్ ఆనందపరవశురాలయింది. సభముగిసిన తర్వాత తన దగ్గరకి పిలిపించుకుని, “కుమార్, నా దగ్గర లెక్కలేనన్ని  బందిషులున్నవి. నే నెలాగూ సన్యసించినానుగదా. నా నేర్చిన విద్య వ్యర్థమౌతున్నది. నీకిష్టమైతే కొన్ని చీజులు, బందిషులు నేర్పుతాను అన్నది. కుమార్ గంధర్వ ఆశించని మహాభాగ్యమది. ఆమె వాత్సల్యానికి ముగ్ధుడైనాడు. ఆమె పాదాలు పట్టుకున్నాడు. నిజానికి ఇంకేమీ నేర్చుకునే అవసరం లేదతనికి.  అప్పటికే అతని కీర్తి దేశం నలుమూలలా వ్యాపించింది.  అయినా అంతటి మహనీయురాలు  తనకు తానై నేర్పుతానంటే కాదనగలడా? అయితే ఆమెనుండి తాను నేర్చుక్కోవలసినది చాలా ఉన్నదని త్వరలోనే గ్రహించినాడు. గాత్ర సంగీతానికైనా, వాద్యసంగీతానికైనా, నాట్యానికైనా,  నిత్యసాధన అవసరం.  దాన్ని ‘రియాజ్ ‘ అంటారు. మనదేశంలో అగ్రగణ్యుడైన తబలిస్టు  ఉస్తాద్ అహ్మద్ ఖాన్ తిరఖ్ వా. అతడు తొభైయేళ్ళవయసులో గూడా చీమలు పారేచోట, దోమలుకుట్టేచోట కూర్చుండి రాత్రుళ్ళు కొన్ని గంటలు సాధన చేసేవాడట.  నాలుగు దశకాల క్రిందటే అంజలీబాయి రియాజ్ వదిలిపెట్టింది. అయినా జన్మకంతటికీ సరిపడే తపస్సు చేసి ఉన్నది. కాబట్టి అప్పుడప్పుడు  కొన్ని స్వరాలు మొరాయించినా, ఆ వయసులోనూ అద్భుతంగా పాడేది.

ఒకనాడు భైరవిలో  ఏదో చీజ్ తాను పాడి వినిపిస్తూ నేర్పుతున్నది. తన్మయుడైవింటున్నాడు కుమార్ గంధర్వ.  ధీర గంభీరమైన  ఆమె మధురకంఠంలో భైరవి రూపుదిద్దుకుంటున్నది. కాని ఆమె ముఖంలో ఏదో అసంతృప్తి. ఏదో ఆందోళన. ఏదో అందుకునే ప్రయత్నం.  ఏదో అందుకోలేకపోతున్నాననే ఆవేదన. అదంతా ఎందుకో అర్థం కాలేదతనికి.  “మాయీ! మీ భైరవి పరమాద్భుతంగా ఉన్నది. మీ ముఖంలో ఆ అసంతృప్తి ఎందుకు?” అని ప్రశ్నించినాడు.  మాయీ తంబుర పక్కనబెట్టి నిట్టూర్చింది. 

“నా భైరవిపరమాద్భుతంగా ఉన్నదా? ఒక లోపం కనిపించటం లేదా నీకు? భైరవి రాగానికి చెందిన అన్ని స్వరాలను నా కంఠం సరిగా  పలుకుతున్నది. కాని నా కంఠం  పలుకుతున్న మధ్యమ్ భైరవి రాగానిది కాదురా. ఆ మధ్యమ్ నాకు అందినట్లే అందుతున్నది కాని, నా గొంతులోకి దిగటం లేదింకా. సాధన వదిలిపెట్టి చాలానాళ్ళాయెగదా” అని ఆవేదన వ్యక్తం చేసింది అంజనీబాయి.  మూడు రోజులు ఆ రాగాన్నే పాడుతూ కూర్చున్నదామె.  చివరికి హఠాత్తుగా ఆమె గళంలోంచి ఒక విలక్షణమైన మధ్యమ్ వెలువడింది. ఆ స్వరం చేరగానే భైరవి సర్వాంగ సుందరంగా సాక్షాత్కరించినట్లయింది. కొన్ని క్షణాలు ఇద్దరూ ఆనంద పారవశ్యంలో  వుండిపోయినారు. తర్వాత చెప్పింది. “ఇదిరా కుమార్! భైరవిలో ఉండవలసిన మధ్యమ్.  మధ్యమ్, గాంధార్  లాంటి స్వరాలు చాలా రాగాలలో ఉంటాయి.  పీలూ రాగంలో ఉండే గాంధార్  వేరు. మాల్ కౌంస్ లో ఉండే  గాంధార్ వేరు.  దేని స్వరూపం దానిదే. దేని స్వభావం దానిదే. దేనిస్ట్రక్చర్ దానిదే.  పాట కచేరీలు చేసే వాళ్ళందరికీ స్వరపరిజ్ఞానం ఉంటుంది. స్వరపరిజ్ఞానం లేనిదే  ఏ రాగమైనా ఎలా పాడగలరు? పరిజ్ఞానం సరిపోదురా. పరిచయం కావాలి”. ఇలా పన్నెండు స్వరాలతో పట్టి పట్టి పరిచయం చేసింది అంజనీబాయి.  ఆ ముచ్చట్లే చెపుతుండేవాడు కుమార్ గంధర్వ.

స్వర పరిచయం అనగానే  ఇదివరకు ఎక్కడో చెప్పిన కొన్ని ముచ్చట్లు జ్ఞప్తికి వస్తున్నాయి. అవన్నీ ఈ వ్యాసంలో అనవసరం. అయినా ఒక ముచ్చట చెప్పాలనే ప్రలోభాన్ని అణచుకో లేకపోతున్నాను. 

నలభై నలభై ఐదేళ్ళ క్రిందటి ముచ్చట.  ఆలిండియా రేడియో బొంబాయిలోని  ఐదవ నంబరు స్టూడియోలో కొన్ని రాగాలూ, ఠుమ్రీలు రికార్డుచేసి వెలుపలకి వస్తున్నాడు ఉస్తాద్ బడేగులాం ఆలీఖాన్. వెంట ప్రొగ్రాం ప్రొడ్యూసర్  కె. డి. దీక్షిత్ ఉన్నాడు.  దీక్షిత్ సంగీత ప్రియుడే గాక సంగీతజ్ఞుడుకూడా. అతని పట్ల ఉస్తాద్ కు అంతులేని అనురాగం.  అంతలో రెండవ నంబర్ స్టూడియోలోంచి  ఎవరిదో ఆలాప్  వినిపించింది. ఆలాప్ లోనే ఉన్నాడా గాయకుడు.  ఆ స్థాయిని అందుకో లేదింకా.  “ఉస్తాద్! ఎవరో కాని భీంపలాస్ ను చక్కగా ఆలాపిస్తున్నాడు కదా?” అన్నాడు దీక్షిత్.  ఉస్తాద్ గుబురు మీసాల్లోంచి  గుంభనంగా నవ్వి తన భారీ కాయాన్ని కారులో చేరవేస్తూ,  “బేటా! అతడెవరో ఘరానా గాయకుడే. కాని అతను పాడబోతున్న రాగం భీంపలాసి కాదు.  మాల్ కౌంస్ పాడుతున్నాడు. అతని గాంధార్ స్వరాన్ని గమనించు. అది భీంపలాసిలో ఉండేది కాదు. మాల్ కౌంస్ లో వుండాల్సింది” అన్నాడు. దీక్షిత్ కది వింతగా తోచింది.  ‘అంత స్పష్టంగా భీంపలాసి రాగం వినిపిస్తుంటే  మాల్ కౌంస్ అంటాడేమిటి? తనకు మాత్రం స్వరజ్ఞానం లేదా?’ అయినా అంతటి ఉస్తాద్ తో తర్కించే సాహసం చెయ్యలేకపోయినాడు.  కారులో అతన్ని దించవలసినచోటదించి  రేడియో స్టేషనుకి తిరిగివచ్చి, సరాసరి రెండవ నంబరు స్టూడియోకి వెళ్ళినాడు. గాయకుడు తనపాట రికార్డు చేసి వెళ్ళిపోయినట్లు తెలిసింది.  అతడు రికార్డు చేయించింది రాగ్ మాల్ కౌంస్ అనికూడా  తెలిసింది.  ‘ఉస్తాద్ చెప్పిందే నిజమాయెనా?  అతన్ని ఉస్తాద్  అని  ఊరికే అన్నారా? స్వరపరిజ్ఞానం సరిపోదు.  స్వర పరిచయం కూడా అవసరమే’ అనుకున్నాడు  దీక్షిత్.

ఈ అవాంతర విషయాన్ని  వదిలిపెట్టి అసలు విషయానికి వద్దామిక.   ఇది అవాంతర విషయమైనా అనవసర విషయం మాత్రం కాదు. 

అప్సరసల వంటి అందం. కిన్నెరుల కంఠం. గంధర్వుల గాయన శైలి.  ఈ మూడు విశేషాలూ అంజనీబాయిగా మూర్తీభవించేయంటే అతిశయోక్తి అనిపించవచ్చుకానీ, స్వభావోక్తే. ఎంతటి అందమామెది! ఏమి గాత్రమామెది! పేచ్ దార్, దమ్ దార్ తాన్లతో రవ్వలు రువ్వే ఆమె గాయన శైలి ఎంతటి సమ్మోహనశక్తి గలది!

ఎనిమిదేళ్ళ వయసులో భేండీ బజార్ ఘరానాకి చెందిన  ఉస్తాద్ నజీర్ ఖాన్ చేత  గండాబంధనం జరిగింది. సంగీత గండా బంధనం అంటే గురువుచేత దీక్షా కంకణం ధరించడం. ఉస్తాద్ నజీర్ ఖాన్ ధనాపేక్ష కలవాడు కాదు.  గండాబంధన సందర్భంలో  శిష్యురాలు పళ్ళెంలో సమర్పించిన గురుదక్షిణలోంచి ఐదణాలు మాత్రం పరిగ్రహించినాడు. ‘నా శిష్యురాలు గొప్ప గాయకురాలై నాకూ, నా ఘరానాకూ కీర్తి ప్రతిష్ఠలు ఆర్జించిపెడితే అదే నాకు గురు దక్షిణ.” అన్నాడు. పదిసంవత్సరాలు నేర్పినా ప్రతిఫలం నామమాత్రంగానే స్వీకరించేవాడు. పదహారేళ్ళ వయసులోనే మొదటి పాట కచేరీ ఘనంగా జరిగింది.  ఆనాటి ఉస్తాదులూ, గాయనీ మణులు ఆమె ప్రతిభను, సాధనను, గుర్తించి ముక్త కంఠంతో ప్రశంసించినారు. అప్పుడు సభలోనే ఉన్న గురువుగారిని పట్టువస్త్రాలతో  సన్మానించి పదిహేనువేలరూపాయల గురుదక్షిణ సమర్పించి పాదాభివందనం చేసింది. ఉస్తాద్ శిష్యురాలి ప్రతిభను చూసి సంతోషించేవాడు.  అందాన్ని చూసి ఆందోళన చెందేవాడు. “బేటీ! నీ ముఖాన్ని అద్దంలో చూసుకోకు.  అలంకరణలపట్ల మోజు పెంచుకోకు.  రసికులయిన సంపన్నులని రంజింపజెయ్యటానికి కాదమ్మా ఈ విద్య. భగవంతుణ్ణి చేరుకునే తిన్నని బాట ఇది.” అని పదే పదే హెచ్చరించేవాడు.  ఈ భయమే ఆమె తల్లి మనసులోనూ ఉండేది.  ఆమె అందాన్నీ, గానకళా ప్రావీణ్యాన్నీ వలచి వచ్చిన ఒక సంపన్న యువకుడికి  ఇరవై ఏళ్ల వయసులోనే పెళ్ళిచేసింది.  ఆ దంపతుల అనురాగం  ఆదర్శప్రాయమైంది.  అతని పేరు వసన్ జీ భగవాన్ దాస్ వేద్. ఆ సంపన్న వ్యాపారికి ఏవో ఆర్థిక సంకటాలుండేవి.  ఎవరితోనూ చెప్పుకునే వాడు కాడు కానీ లోలోన బాధపడే వాడు.  అంజనీబాయి పాటకచేరీ ఎక్కడ  ఏర్పాటయినే వెంట అతడుండవలసిందే. రాజుల, నవాబుల, అమీర్ల కాలం అది.  అనేకు లామె విద్యని గౌరవిస్తే కొందరామె అందాన్ని మోహదృష్టితో చూసేవాళ్ళు.  ములుకుల్లా గుచ్చుకునే అలాంటి చూపులనుంచి తన్నుతాను రక్షించుకునే ప్రయత్నంలోనే ఎప్పుడూ ఉండే దామె.  అయినా ఆమె పొందిన గౌరవం సామాన్యం కాదు. 

“నేను సభలో ప్రవేశించగానే రాజులూ, మహారాజులూ, నా గౌరవార్థం నిల్చుండేవాళ్ళు”  అని తన శిష్యులకు చెప్తుండేదామె.  అది యదార్థం. బరోడా నరేశుడు  శాయజీరావు గాయక్వాడ్ అంజనీబాయిని తన కూతురుగా భావించి  ప్రతి సంవత్సరం  చీర, రవికెతో  సత్కరించేవాడు.  ఇండోర్ నరేశుడు  తుకోజీరావు హోల్కార్ ఆమెను సోదరిగా భావించి  భావూదూజ్  ( దీపావళి తరువాతి విదియ) నాడు ఆహ్వానించి సత్కరించేవాడు.  పాలన్ పూర్ నవాబు ఆమెను ఛోటీ ‘మీరాబాయి ‘ అని గౌరవించేవాడు.

ఒక సేఠ్ గారింట్లో గ్లాసుడు పాలు తాగివచ్చిన తర్వాత ఆమె కంఠం మూగవోయింది. గాయకురాలి కంఠం మూగవోతే  ఇక మిగిలిందేమిటి? రాగమెత్తటం అటుంచి గట్టిగా మాట్లాడితేనే నోట్లోంచి రక్తం పడేది.  ఎన్ని రకాల చికిత్సలు చేయించినా ఫలితం కనిపించలేదు.  మంత్ర తంత్రాలు, భూతవైద్యం ఏదీ ఫలించలేదు. ఆమెకు మూఢ విశ్వాసాలు లేవు. అయినా తనవారు తలపెట్టిన అన్ని రకాల చికిత్సలను చేయించుకున్నది.  ఖేడ్ గాంవ్ అనే ఊరిలో నారాయణ మహరాజ్ అనే బాలయోగి ఉండేవాడు. అతని వయస్సప్పుడు పదమూడు, పధ్నాలుగేళ్ళే. అంజనీబాయి అభిమానులు ఆ యోగిని ఆశ్రయించినారు. “ఆమె గాత్ర శుద్ధి చేస్తాను. కాని ఆమె నా దగ్గర భజనలు పాడాలె” అన్నాడా యోగి. గాత్రం బాగుపడాలి గాని, భజన చేయటం ఎంత పని? సమ్మతించినారు. మహరాజ్ రెండుమూడు లవంగాలు, ఖండశర్కరపలుకులు, హోమంలోంచి విభూతి కలిపి ఇచ్చినాడు.  అది సేవించిన తర్వాత చిత్రంగా ఆమె గాత్రశుద్ధి జరిగింది. మళ్ళీ యధాప్రకారం పాడగలిగింది.  బొంబాయిలో మహరాజ్ ఎనిమిదినెల లుండేవాడు. చాతుర్మాస్యం ఖేడ్  గాంవ్ లో గడిపే వాడు. ఆ ఎనిమిదినెలలూ, అంజనీబాయి అతని సన్నిధిలో కొన్ని గంటలు భజనలు పాడేది. రాను రాను ఆమె చిత్తం దైవాయత్తమయింది. ఐహిక భోగాలపట్ల ఆసక్తి సన్నగిలింది. పారమార్థిక చింతన ప్రబలమయ్యింది. 1923వ సంవత్సరం బొంబాయి టౌన్ హాల్ లో ఒక బ్రహ్మాండమయిన పాటకచేరీ ఏర్పాటుచేసి  తాను నేర్చిన విద్యతో సంగీత రసికులను ఆనందాబ్ధిలో ఓలలాడించింది. పాట కచేరీ సమాప్తి చేస్తూ, ‘ఇక నేను పాట కచేరీలు చెయ్యను.  సంగీత సభల్లో పాల్గొనను. నా నేర్చిన విద్యను నారాయణార్పితం చేస్తున్నాను’ అని ప్రకటించింది. అప్పుడామె వయస్సు 40 సంవత్సరాలే. ఈ వైరాగ్యానికి నారాయణ మహారాజ్ ఆదేశమే కారణమని అంతా అతన్ని నిందించారు. పండిత్ రామకృష్ణ బునావఝే  కోపం పట్టలేక ‘ఆ సన్నాసికి సంగీతం  సంగతేమి తెలుసు? ఒక అనర్ఘరత్నాన్ని మా అందరి లోంచి లాక్కున్నాడు’ అని తన ఆవేదనని వ్యక్తం చేసినాడు.  వఝే బువా సామాన్యుడు కాడు.  ఎందరో ప్రఖ్యాత గాయనీ గాయకులకు గురువు. అంత సునాయాసంగా త్యజించిన ఆమె  సంగీత సాధన  సామాన్యమయిందా?  

సంగీత సన్యాసం పుచ్చుకున్న నాలుగేళ్లకే భర్త హఠాన్మరణం అంజనీ బాయిని కృంగదీసింది. లక్షాధిపతిగా పేరుగాంచిన ఆమె భర్త  నిండా అప్పుల్లో మునిగినాడని తెలిసింది. ఆమె తలుచుకుంటే మళ్ళీ తంబురాపట్టుకుని పాటకచేరీలు చేసి లక్షలార్జించగలిగేది. కాని ప్రతిజ్ఞాభంగం చెయ్యదలుచుకో లేదు.పదిలక్షలు విలువజేసే తనయావదాస్తిని తెగనమ్మి భర్త ఋణాలన్నీ తీర్చివేసింది. తానొక చిన్న యింటికి మారింది. ఆ యింట్లో దత్తాత్రేయుని పటం ప్రతిష్టించి ప్రతిదినం ప్రొద్దున పూజాసమయం లోనూ, రాత్రి హారతి సమయంలోనూ భజనలు పాడుతూ శేషజీవితం గడిపింది. శేషజీవితమేం చిన్నదా? దాదాపు యాభై ఏళ్ళు.  సంగీత సాధనలోనైతేనేమి, దైవారాధనలోనైతేనేమి, ఆమె జీవితంలో అరవై యేళ్ళు తపస్సులోనే గడిచినవి. “తపస్విని” అన్నబిరుదు ఆమెకు అన్నివిధాలా సార్థకమైనది.  చివరి రెండు  సంవత్సరాలూ చాలా కష్టంగా గడిచినవి.  దేనికీ కొరతలేని జీవితం గడిపిన ఆమెకు చివరి దశలో అన్నింటికీ అభావమే. వార్థక్యంలో కాలుజారి పడినందున వెన్నెముక విరిగినది. కుమార్ గంధర్వ వందనీయ అయిన తన గురుమాత సేవలో ఏ లోపమూ రానీయలేదు. శిష్యులూ, అభిమానులూ, ముఖ్యంగా నేటి ప్రసిద్ధ గాయని కిశోరీ అమోంకర్ (Kishori Amonkar) అన్నివిధాలా ఆదుకున్నారు.  ఆ స్థితిలోనూ ఆమె నిత్యానందానుభూతినే పొందింది. కానీ దైన్యభావాన్ని దరిచేరనీయలేదు.  ఎవరినీ కష్టపెట్టక, తనూ ప్రాణప్రయాయాసాన్ని పొందక నిద్రలోనే హాయిగా గంధర్వలోకానికి వెళ్ళిపోయింది.

ఉస్తాద్ నజీర్ ఖాన్ కి ఇద్దరు సోదరులు. వాళ్ళు ద్రుపధ్, ధమార్ గాయనం లో ఆరితేరినవారు. గ్వాలియర్ ఘరానాకు చెందిన ద్రుపధ్ గాయనంలోనూ ఆమె పరిశ్రమ చేసింది. ఉస్తాద్ నజీర్ ఖాన్ తోనూ, అతని సోదరులతోనూ సంగీత విషయాలు  చర్చించటానికి తరచుగా పండిత్ భాత్ ఖండ్ వచ్చేవాడు.  ఆ చర్చలు వింటూ  ఆమె  అనేక సంగీత రహస్యాలు తెలుసుకున్నది. హిందూస్తానీ సంగీతాన్ని వ్యవస్థీకరించి దానకొక సిలబస్  తయారుచేసిన మహనీయుడు పండిత్ విష్ణునారాయణ్ భాత్ ఖండే.

వల్లభ సంప్రదాయానికి చెందిన ఆచార్య శ్రీ జీవన్ రాం జీ మహారాజ్ ను సేవించి భక్తి సంగీతం నేర్చుకుంది. ఆగ్రాఘరానాకు చెందిన ఉస్తాద్ నత్థన్ ఖాన్ గాయన శైలిని స్వంతంచేసుకుంది.  ఆమె గురువు ఉస్తాద్ నజీర్ ఖాన్ పదేళ్ళు సాధన చేయించినాడు. మొదటి ఐదేళ్ళలో అతడు నేర్పినవి రెండే రెండు రాగాలు. యమన్  కళ్యాణ్, భైరవి. యమన్ లో అన్నీ తీవ్ర స్వరాలు. భైరవిలో అన్నీ కోమల స్వరాలు. ఈ రెండురాగాలమీద సంపూర్ణాధికారం సంపాదిస్తే, పన్నెండు స్వరాలతో పరిచయం కలిగినట్లే.  ఔడవ, షాడవరాగాలు నేర్చుకోవడం చాలా సులభం. ఆమె కంఠగతం చేసుకున్న చీజులు, బందిష్ లు కొన్ని వందలు.

సంగీత సన్యాసం పుచ్చుకునేముందు కాశీ విశ్వనాథాలయంలో, పాటకచేరీ జరిపింది. ఆ కచేరీలో పాల్గొనటానికి ఆనాటి పెద్దలంతా వచ్చినారు.  కాశీనరేశుని పర్యవేక్షణలో జరిగిన పాటకచేరీ అది. విశ్వనాథునికి జలాభిషేకంతో పాటు, స్వరాభిషేకం చేసి శివార్పణమని తంబూరాను గవిసెనలో దాచింది. ఆ తంబురాను కొల్హాపూర్ నరేశుడు ఛత్రపతి సాహూ మహరాజ్ బహూకరించింది.

for more info about Anjanibai visit: http://www.womenonrecord.com/music-makers/artists/anjanibai-malpekar

 

Begum Akhtar (Part 2) … Samala Sadasiva, Indian

.

The experience of cognoscente Kishan Sing Chavda is worth mentioning.

He was then working as Diwan with Maharaja of Nilam Nagar. It was a common practice those days for the native rulers having some work with the Viceroy to keep him in good humor, and stay close to Viceroy. Calcutta in December is delectable. So, Viceroy usually held his court in December in Calcutta. That was December 1938.  Accompanying the Maharaja, Kishan Sing Chavda put up in a star hotel in Calcutta. The Maharaja was a connoisseur of music. So whenever he could find time, he either invited the singers to his place or visited them. Aktaribai was living in Calcutta those days. True artistes never care for money as much as they care for a true aficionado of their art. While performing before the Maharaja she noticed Chavda askant, many times, nodding his head appropriately and expressing his appreciation at the right time. She understood he was a connoisseur of music.  One day, after her performance, she requested him to follow her up to the car. Seating in the car, she said, “Chavdaji! Grace my house with your presence! I shall render some cheeses especially for you.” What a divine blessing, thought Chavda.

So he went to her house one day. She invited him with due courtesies and signalled her “Saajindas” (accompanying musicians). Before she could commence the Alapana, she received a message about the arrival of the Maharaja of Nilam Nagar. It was embarrassing for Chavda to appear before his Maharaja that way. She understood his predicament. So she sent him to her bed room and invited the Maharaja in. She signalled her Saajindas again and she commenced her Alapana. Again there was a message that, this time, the Maharaja of Pratapgarh was waiting below. Another complication now. Sending the Maharaja of Nilam Nagar into the same bed room as Chavda was in, she invited the Maharaja of Pratapgarh up, gave him the traditional welcome befitting him, rendered him the cheeses he requested, accepted his generous honorarium, and bade him farewell. The Maharaja of Nilam Nagar and his Diwan were sitting silent in her bed room all the while. She invited them back into the Darbar Hall, seated them comfortably and rendered them cheeses to their heart’s content. That’s the presence of Goddess Saraswati. There was no discrimination of class and status there. King and his subject were treated alike. Learned men were always welcome.

The two listeners were thrilled. At the behest of the Maharaja, Chavda tried to offer her five hundred rupees while getting down. The Maharaja was very shrewd. He smiled and kept quiet. But Baiji did not stop at that. “Chavdaji! The reason for my inviting you here is not to take from you, but to offer you. I offered my rudimentary knowledge before you. Treat it as a small and humble present of an ordinary  practitioner of music to its connoisseur.” And she bowed her head with all humility and saluted.

“The head that never bowed before Kings and Sovereigns, had bowed before an ordinary servant of a court. Baiji who was not easily pleased with offerings of thousands in compensation for her performance, was immensely pleased for merely listening to her,” said Chavda.

Born into a traditional muslim family, Akhtari Begum had developed interest in music and learnt classical music with Ustad Ata Mohammed Khan of Patiala Gharana for sometime, and with Ustad Abdul Waheed Khan of Kirana Gharana for some more time. Yet, her heart was with Thumri, Dadra, Ghazal and Bhajan. Those days education in such genres was received only by Court-prostitutes. So, she was separated from her family. She earned immortal fame and riches as Akhtari Bai. She attained respectable status as Begum Akhtar after marrying Barrister Abbasi. As a corollary to it, she was compelled to undergo certain societal restrictions as well. Her music fell silent under the veil. Harmonium, Tabla and Tambourine were condemned to some corner. Not only for her fans, it became insufferable even to her, who thought that singing was synonymous with living. Whenever her fellow musicians visited their house, Abbasi played a good host. But she helplessly and silently shed tears for her condition. Whenever she heard the music of her contemporaries she cried. Malika Pukhraj her close pal but not her equal when it comes to singing Ghazals, once came to tears seeing Begum Akhtar in such a state. Malika Pukhraj mentioned this in an interview. 

Barrister Abbasi had great taste for Urdu Ghazals. He was also a music lover. But he could not permit his wife, belonging to a reputable family, to sing in public.  Sunil Bose was a good singer and a scholar of music. He was appointed as Programme Producer at Lucknow Station of All India Radio. Luckily for him, he could find accommodation near “Akhtar Manjil”, the palace of Begum Akhtar. He was an old acquaintance of her. So he used to frequent her house along with his wife and engaged in discussions on music and literature with the couple. He noticed the shades of grief and despair in the face of Begum Akhtar whenever the discussion turned to music. He decided to record her on AIR at any cost. Though Justice Walford was a foreigner, he was a fan of Urdu Ghazals and Hindustani music. With his support Sunil Bose was somehow able to convince Abbasi and record her at AIR. When the Lucknow AIR aired her Ghazals after a long lapse of time, her fans found no bounds for their joy. Abbasi realized that it was a sin to hide that divine blessing under the veil and, from then on himself encouraged Begum Akhtar sing. He was present wherever she gave a programme. She gave many charity programmes. One such programme was arranged in Ahmedabad on 30th October 1974. She reached the place along with Abbasi. Noticing she was not well, Ustad Amjad Ali Khan entreated her, “Ammijaan! you are not at all in good health. Better you refrain from singing for today.”

“My son! I promised them. How can I break the promise now?” she replied and went ahead. She often said, “I will sing to my last breath.” Living to her word, she breathed her last after the concert was over on the stage.

Begum Akhtar had a remarkable style of singing Ghazals. She gave precedence to the meaning of the Ghazal. She treated the Raga secondary. She would begin the concert with a famous Raga, but without making a detailed Alapana, she would sing each “Sher” (couplet)of the Ghazal  with a touch of that Raga pronouncing each word clearly and perfectly. She never attempted to display her proficiency in music while singing Ghazals. “Delineation of Raga with the notes or with voice modulation shall spoil the mood and meaning of the Ghazal,” she used to advise her disciples. And she followed what she prescribed. For that reason she could bring many poets into limelight. Listening to her Ghazals, people shall feel they were listening some melodious music and some great poetry.  There are many people singing Ghazals these days. Some of them earned name and fame. But it is beyond this generation to reach Begum Akhtar’s level. To learn how to render a Ghazal, these people who release cassettes and cut discs each day, should first listen to her carefully time and again. 

“Like the devotees celebrating weekly programmes, we used to celebrate Begum Akhtar’s week with her records in our times,” once said, Padma Bhushan Purushottam Lakshman Des Pande.

She liberally gave education to many students. Affectionately called “Ammijaan” by her disciples, she imparted her singing style to everybody without any expectations. Students like Shanti Hiranand, Rita Ganguly, and Anjali Banerjee still keep her style alive. We cannot but remember Begum Akhtar, when we listen to Shobha Gurtu, who sings Ghazals very much in her style, even though she was not her student.

The Government of India released a commemorative postal stamp recently, on the 25th death anniversary of Begum Akhtar. And the first stamp was presented to Malika Pukhraj, her childhood pal. She was specially invited from Pakistan for this. All music lovers appreciated the gesture of the Government and praised it as most appropriate.

(Note: This was an old article written by  late Samala Sadasiva. Some of the personalities referred to by him in present tense, like Malika Pukhraj, Purushottam Lakshman Des Pande, etc., are no more. ) 

Image Courtesy: http://1.bp.blogspot.com/

Samala Sadasiva

1928 – 8 August 2012

.

.

బేగంఅఖ్తర్ … సామల సదాశివ

(మలయ మారుతాలు” నుండి)

(Part 2)

సంగీత రసికుడైన కిషన్ సింగ్ చావ్ డా అనుభవం చెప్పుకోదగ్గది.

అతనప్పుడు నీలం నగర్ మహరాజా దగ్గర దీవాన్ గా పనిచేస్తున్నాడు. వైస్రాయ్ ఎక్కడ ఉంటే అతనితో అవసరం ఉన్న స్వదేశీసంస్థానాధీసులు అక్కడ ఉండడం పరిపాటి. కలకత్తాడిసెంబర్ కమనీయమైంది. కాబట్టి వైస్రాయ్ దర్బారు డిసెంబరు నెలలో కలకత్తా నగరాన జరిగేది. డిసెంబరు 1938. కిషన్ సింగ్ చావ్ డా తన రాజావారి వెంట ఒక భవ్యమైన హోటల్లో బసచేసి వున్నాడు. మహరాజావారు సంగీతప్రియులు. కనుక అవకాశం దొరికినపుడల్లా గాయనీగాయకులను స్మరించుకునేవారు. అక్తరీబాయి అప్పట్లో కలకత్తాలో ఉండేది. నిజమైన కళాకారులు నిజమైన సంగీత రసికులకు ఇచ్చేవిలువ డబ్బుకీయరు. రాజావారి ముందు పాడుతున్నప్పుడు సందర్భశుధ్ధిగాతలూపుతూ శహబాష్ ఇచ్చే చావ్ డాను చాలసార్లు కడగంట గమనించింది. అతడు నిజమైన రసికుడని అర్థం చేసుకుంది. ఒకనాడు పాటవినిపించి కిందికిపోతూ తనకారుదాకా రావలసిందిగా అతన్ని అభ్యర్థించింది. కారులోకూర్చుంటూ, “చావ్ డాజీ! ఒకసారి నా యింటిని పావనం చెయ్యండి. మీకు ప్రత్యేకంగా చీజులు వినిపించాలని ఉన్నది” అని మనవి చేసింది. అహో భాగ్యం అనుకున్నాడు చావ్ డా.

ఒకనాడు ఆమె నివాసభవనానికి వెళ్ళినాడు. సాదరంగా అతన్ని ఆహ్వానించి సాజిందాల (వాద్యకాండ్రు)కు సంజ్ఞ చేసింది. ఆలాపన ఆరంభించబోతుండగా నీలంనగర్ మహారాజావారు వేంచేసినారని క్రిందనుండి వార్త వచ్చింది. తను రాజావారి కంటపడడం చావ్ డా కు సంకట పరిస్థితి. అతని అవస్థ గమనించిన బాయీజీ అతన్ని తన శయనాగారంలోకి పంపి మహారాజావారిని ఆహ్వానించింది. మళ్ళీ సాజిందాలకు సంజ్ఞ. మళ్ళీ ఆలాపన. అంతలోనే ప్రతాప్ గఢ్ మహారాజావారు వచ్చినారని వార్త. మళ్ళీ చిక్కువచ్చి పడింది. మహారాజావారిని అదే శయనాగారంలోకి పంపి ప్రతాప్ గఢ్ మహారాజాను పైకి ఆహ్వానించింది. జరుపవలసిన అతిధిమర్యాదలు జరిపి, అతడుకోరిన చీజులు వినిపించి, ఇచ్చిన పారితోషికం స్వీకరించి కిందికి పంపివేసింది. శయనగృహంలో తేలుకుట్టినదొంగల్లా మౌనంగాకూర్చున్నారు మహారాజా, అతని సెక్రటరీ. వాళ్ళిద్దర్నీ దర్బారు హాల్లోకి తెచ్చి, కూర్చుండబెట్టి తనివిదీరా విలువైన చీజులు వినిపించింది. అది సరస్వతి సన్నిద్గానం. అక్కడరాజూ పేదా సమానులే. అభిజ్ఞుడు  ఆదరణీయుడు. శ్రోతలిద్దరూ బ్రహ్మానంద భరితులైనారు. దిగి వచ్చేటప్పుడు రాజావారి ఆజ్ఞమేరకు ఐదువందల రూపాయలు అర్పించబోయినాడు చావ్ డా. ఆమె మర్యాదగా తిరస్కరించింది. మహారాజు మర్మజ్ఞుడు. మందహాసం చేసి ఊరుకున్నాడు. అంతటితో ఆగలేదు బాయీజీ. “చావ్ డాజీ. మిమ్మల్ని ఇక్కడకి ఆహ్వానించింది స్వీకరించడానికి కాదు. నివేదించడానికి. మీ ముందు నాస్వల్ప విద్యను ప్రదర్శించి ధన్యురాలనైనాను. సంగీత విద్యలో సామాన్య సాధకురాలు సంగీత రసికునికి  సమర్పించిన చిరు కానుక ఇది” అంటూ కృతజ్ఞతాపూర్వకంగా శిరసు వంచి సలాం చేసింది.

“రాజాధిరాజులముందు వంగని శిరస్సు ఒక సామాన్యుడైన రాజోద్యోగి ముందు సవినయంగా వంగింది. వేలకువేలు సమర్పించినా తృప్తిచెందని బాయీజీ విన్నందుకే ధన్యురాలన్నది” అంటాడు చావ్ డా.

సాంప్రదాయికమైన ముస్లిం కుటుంబంలో జన్మించిన అఖ్తరీ బేగం సంగీతం పట్ల ఆసక్తి పెంచుకుని కొన్నాళ్ళు పట్యాలా ఘరనాకు చెందిన ఉస్తాద్ అతా అహ్మద్ ఖాన్ వద్ద, మరికొన్ని నాళ్ళు కిరాణా ఘరానాకు చెందిన ఉస్తాద్ అబ్దుల్ వహీద్ ఖాన్ వద్ద శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని అభ్యసించింది. అయినా అమెకు ఠుమ్రీ, దాద్రా, గజల్, భజన్ ల గాయనమే సమ్మతమయింది. ఆ కాలంలో అది బాయీజీల విద్య. కాబట్టి ఆమె తన కుటుంబానికి దూరమయింది. అఖ్తరీబాయిగా అశేషమైన కీర్తినీ, అపారధనసంపత్తినీ ఆర్జించింది. బారిస్టర్ అబ్బాసీ భార్య అయిన తర్వాత బేగం అఖ్తర్ సమాజంలో గౌరవ స్థానం సంపాదించింది. ఈ సామాజిక గౌరవం వల్ల ఆమె కొన్ని కట్టుబాట్లకు లోనుకావలసి వచ్చింది. బురఖా చాటున ఆమె స్వరాలు మూగవోయినవి. తబ్లా, హార్మోనియం, తంబూరాలు మూల పడ్డవి. పాడటమే జీవితమని భవించిన ఆమె పర్దాచాటుకు వెళ్ళిపోవటం ఆమె అభిమానులకేగాక ఆమెకు కూడా దుస్సహమయింది. ఆమె తోటి గాయనీగాయకులు ఆమె ఇంటికి వస్తే అబ్బాసీగారు ఆప్యయంగా ఆదరించేవారు. కాని ఆమె అసహాయురాలయి మౌనంగా రోదించేది. ఎవరిపాటలు విన్నా ఏడుపువచ్చేదామెకు. గజల్ గాయనం లో ఆమెకు సమానురాలు కాకున్నా సన్నిహితురాలైన మలికా పఖ్రాజ్ (Malika Pukhraj)అమెను ఆ స్థితిలో చూసి తానూ ఏడ్చిందట. మలికా పక్రాజ్ ఒక ఇంటర్వ్యూలో చెప్పిందీ మాట.

బారిస్టర్ అబ్బాసీ ఉర్దూ గజళ్ళపట్ల ఉత్తమాభిరుచిగలవాడే. సంగీత ప్రియుడే. కానీ, పరువుగల కుటుంబంలో ప్రవేసించిన తన భార్య పబ్లిగ్గా పాడటాన్ని అనుమతించలేకపోయాడు. సునీల్ బోస్ స్వతహాగా గాయకుడు, సంగీతవేత్త. అతడు లఖ్నో రేడియో స్టేషన్ కు ప్రోగ్రం ప్రొడ్యూసర్ గా నియుక్తుడయ్యాడు. అదృష్టవశాన అతనికి లఖ్నోలో బేగం అఖ్తర్ హవేలీ “అఖ్తర్ మంజిల్” దగ్గర్లోనే ఇల్లు దొరికింది. అతడామెకు పూర్వ పరిచితుడు. కనుక తరచుగా తన భార్యవెంట అఖ్తర్ మంజిల్ కు వెళ్ళేవాడు. ఆ దంపతులతో సంగీతసాహిత్యాల చర్చచేసేవాడు. సంగీత ప్రసక్తి వచ్చినపుడు బేగం అఖ్తర్ ముఖం మీద కనిపించే నిరాశా నిస్పృహలను గమనిస్తూ, బోసుబాబు ఎలాగైనా ఆమెను లఖ్నో రేడియో నుంచి పాడించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. జస్టిస్ వాల్ఫోర్డ్ విదేశీయుడైనా ఉర్దూ గజళ్ళను, ఉత్తరాది సంగీతాన్ని ప్రేమించేవాడు. అతనితో కలిసి బోసుబాబు ఎలా అయితేనేమి బారిస్టర్ అబ్బాసీని ఒప్పించి బేగం సాహెబాను రేడియో స్టేషనుకు రప్పించగలిగినాడు. బహుకాలం తర్వాత లఖ్నో రేడియో స్టేషన్ ప్రసారం చేసిన ఆమె గజళ్ళను విని అసంఖ్యాకులైన ఆమె అభిమానులు ఆనందభరితులైనారు. అబ్బాసీ కూడ దైవదత్తమైన అలాంటి దివ్యస్వరాలను దాచిపెట్టడం అపచారమని గ్రహించినాడు. ఆనాటినుంచి తానే ఆమెను ప్రోత్సహించినాడు. ఎక్కడ బేగం అఖ్తర్ ప్రోగ్రాం జరిగినా అక్కడ అబ్బాసీ వుండేవాడు. ఆమె ఛారిటీ ప్రోగ్రాములు చాలా ఇచ్చింది. అహమదాబాదులో 30 అక్టోబరు 1974న అలాంటి ప్రోగ్రాం ఒకటి ఏర్పాటయింది. అబ్బాసీ వెంట అక్కడికి వెళ్ళిందామె. ఆమె ఆరోగ్య పరిస్థితి గమనించి ఉస్తాద్ అంజాద్ ఆలీఖాన్ “అమ్మీజాన్, మీ ఆరోగ్యం బాగాలేదు. ఈనాడు పాడకుంటేనే మంచిది” అని వేడుకున్నాడు. “బేటా! మాట ఇచ్చినాను. ఇప్పుడెలా తప్పను?” అని పాటకచేరీ ప్రారంభించి పాట ముగిసిన తర్వాత “చివరి శ్వాస వరకూ పాడుతూనే జీవిస్తాను” అని తరచూ అంటూవుండే బేగం సాహెబా తనమాటను సార్థకం చేసుకున్నది. చివరి శ్వాస అక్కడే విడిచింది.

ఆమె గజల్ గాయన శైలి అతి విశిష్టమైనది. ఆమె గజల్ పాడేటప్పుడు భావానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చేది. రాగాన్ని గౌణంగా పాటించేది. ఏదో ఒక ప్రసిధ్ధ రాగంలో గజల్ ప్రారంభించి అంతగా రాగాలాపన చెయ్యకుండా, స్పష్టమైన, శుధ్ధమైన ఉచ్ఛారణతో ఒక్కొక్క షేర్ నూ ఆ రాగస్పర్శతో పాడేది. గజల్ పాడేటప్పుడు తన సంగీత పాటవాన్ని ప్రదర్శించేది కాదు. సరిగమలు వెయ్యడం గాని, తాన్ బాజీ చేయటం గాని గజల్ భావ సౌందర్యాన్ని మరుగుపరుస్తాయని తన శిష్యులకు చెప్పేది. తానూ అలాగే పాడేది. కాబట్టే ఎందరో కవులకు ఆమె ప్రతిష్ఠ కలిగించింది. ఆమె గజళ్ళు వింటుంటే శ్రోతలు మధురమైన సంగీతం వింటున్నామన్న అనుభూతిని పొందుతారు. అందమైన గజల్ వింటున్నామన్న ఆనందం పొందుతారు. ఈనాడు ఎందరో గజళ్ళు పాడుతునారు. కొందరికి గొప్ప కీర్తి ప్రతిష్ఠలు కూడా లభించినాయి. కానీ, బేగం అఖ్తర్ స్థాయిని అందుకోవటం ఈ తరంలో ఎవరి తరం కాదు. తాము పాడిన గజళ్ళ క్యాసెట్లు అసంఖ్యాకంగా విడుదల చేస్తున్న గజల్ గాయకులు గజల్ ని ఎలా పాడవలెనో గ్రహించటానికి బేగం అఖ్తర్ ను పదేపదే వినాలె.

“భక్తజనులు రామాయణ సప్తాహం జరుపుకున్నట్లు మాకాలంలో మేము బేగం అఖ్తర్ రికార్డుల సప్తాహం జరుపుకునేవాళ్ళం “ అంటాడు పద్మభూషణ్ పు. ల. దేశ్ పాండే.

బేగం అఖ్తర్ ఉదారం గా విద్యాదానం చేసింది. తన శిష్యుల నోట, శిష్యురాండ్ర నోట “అమ్మీజాన్” అని ప్రేమగా పిలిపించుకునే ఆమె అందరికీ ఎలాంటిప్రతిఫలాపేక్షలేకుండా తన గాయన శైలిని నేర్పింది. శాంతీ హీరానంద్, రీటా గంగూలీ, అంజలీ బెనర్జీ లాంటివాళ్ళు ఆమె శైలిని కొంతవరకు కాపాడుతున్నారు. ఆమె శిష్యురాలి కాకున్నా అచ్చం ఆమెలా పాడే శోభా గుర్టు గజళ్ళు వింటుంటే బేగం అఖ్తర్ ను స్మరించుకోకుండా ఉండలేము.

ఇటీవల ఆమె 25వ వర్థంతిని పురస్కరించుకుని భారత ప్రభుత్వం బేగం అఖ్తర్ తపాలాబిళ్ళను విడుదల చేసింది. మొదటి తపాలాబిళ్ళను అమె బాల్య సఖి, ఆమెస్థాయికి ఇంచుమించు చేరిన గాయకురాలు మలికా పఖ్రాజ్ కు సమర్పించింది. పాకిస్తాన్ లో నివసిస్తున్న మలికా పఖ్రాజ్ ను ప్రత్యేకంగా ఆహ్వానించింది. ఇది చాలా సముచిత చర్య అని భారత ప్రభుత్వాన్ని సంగీత రసికులు ప్రశంసించినారు.

Begum Akhtar (Part 1) … Samala Sadasiva

మతాన్నీ, విశ్వాసాల్నీ జీవనమార్గంగా అనువదించుకుని, హిందూ-ముస్లిం సఖ్యతకూ, పాలూ నీళ్లలా కలగలిసిన సంస్కృతీ వారసత్వాలకు నిలువెత్తు నిదర్శనాలుగా, మనకు మార్గదర్శకులుగా  మనకళ్ళెదుటే ఉదాత్తమైన వ్యక్తిత్వాల్ని కనబరుస్తూ,సహజీవనాన్ని సాగించిన అద్భుతమైన వ్యక్తులు కొద్దికాలంక్రిందట ఈ నేలమీద నడిచేరు.  సంగీతమూ, సాహిత్యమూ భాషా ఒక మతానికో ప్రాంతానికో చెందినవని కాకుండా, అవి ఈ దేశ సంపదగా భావించి వాటిలోని స్వారస్యాన్ని గ్రహించి ఆనందించిన ఒక  జీవన ప్రక్రియ ఈ గడ్దమీద నిలిచింది. అటువంటి సంఘీభావం మధ్య కొయ్యలు దిగ్గొట్టి వేరుచేసిన / చేస్తున్న నేటి రాజకీయ పరిస్థితి చూస్తుంటే, శ్రీశ్రీ చెప్పిన “ఏవి తల్లీ నిరుడుకురిసిన హిమ సమూహములు” అన్న బాధ మనసులో కలుక్కు మనక మానదు. సామల సదాశివగారు అత్యద్భుతంగా ఆవిష్కరించిన అటువంటి జీవిత చిత్రాలలో, కొన్ని తరాల యువకుల్ని తన వ్యక్తిత్వ,గాన,రూపలావణ్యాలతో అలరించి వెర్రివాళ్లను చేసి సంగీతానికి మతం లేదని చాటిచెప్పిన అపూర్వ ఘజల్ గాయని బేగం అఖ్తర్.

ఆమె జీవితంలో మనం నేర్చుకోగలిగిన గుణపాఠాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. అవధరించండి:

.

In her youthful days Begum Akhtar really drove many people mad with her Ghazal  

Deewaanaa banaanaa haitO deevaanaa banaanaa dE  

(Drive me crazy if you so wish…).

Written by Bejaad Lakhnavi, this Ghazal belongs to Sufi tradition. So there was no hyperbole when it was said that the Ghazal drove the worshippers of love crazy. Love in the Sufi tradition is of two kinds… one is “Ishk e Majaaji”, the temporal love and the other is Ishk e Hakiiki, the eternal love. Temporal love is a means to achieve the eternal. So, these kinds of Ghazals always attracted the attention of the youth and the old alike. The listeners experience a kind of bliss. That state of experiencing bliss is the craziness the Ghazal speaks of.

That Ghazal is still capable of driving youth crazy even today. But the times when she rendered this Ghazal she was not Begum Akhtar; she was Akhtaribai Faizabadi. As Akhtaribai she sang many immortal Thumries, Dadras, Kajries, and Chaities.

She became Begum Akhtar after her Nikah with the rich bar-at-law from Lucknow having roaring practice, Ishtiaq Ahmed Abbasi.

As Begum Akhtar she rendered more Ghazals than Thumries and Dadras. She has a unique style in singing of Ghazals. In her sunset days Begum Akhtar made scores of discerning listeners cry with her Ghazal:

Aye Mohabbat  tere Anjaam pe Rona Aaya” (Oh, You Love! Your consequences make me cry!).

When I said she made people cry, it may sound strange to some people. But people with fine sensibilities weep when they listen  touching words or a touching song. In music parlance those people are called “Dardees” Dardees are the people who can feel the pain. All of us are “Dardees” if we can discern the fine pain in either literature or music. Here is a small anecdote:

Maharaja of Mehamoodabad had invited all the reputed artistes of his time on the occasion of the marriage of his son Mohammad Ahmad Hasan Khan. Those days, the famous singers were not within the reach of gramophone companies or the Programme Executives of AIR stations, but thought it prestigious to sing in the courts of the kings. That night great stalwarts like Jaddanbai (Mother of Nargis), Rasoolanbai had performed. Bigganbai’s turn came as the day was about to break. She sang a Ghazal in Rag Bhairavi. Every stanza of the Ghazal touched the heart of the listeners straight. And her style of sweet rendering added to its beauty. The handkerchiefs of the invitees were dripping with tears. And the discerning music lovers began referring that night as “tar rumaalomki raat” (Night of wet handkerchiefs.)

I narrated this event to substantiate that music has the ability to make you cry.

Akhtaribai was the highest paid artiste those days. The beauty of her person, the refined and tasteful Lucknow civility, and her witty conversation reflecting her culture; and above all, her straining voice in the high octaves which in any other person might have been a blemish but in her it was an asset, added to enhance her value.

Her fans would say the harmony of her notes was only in the realm of experience and not in expression. Purushottam Lakshman Des Pande was not only a music lover with refined taste, but was also a very good writer. He once said: “as her notes meet the ear, the legs cease to walk, the active hands become still, and the blubbering mouth becomes mute.” And another writer of equal stature, Kishansing Chavda said: “even the musically deaf shall stand still the moment her notes enter their ears.”

Her manner commanded for respect from everybody. However great they were, and how much ever they had paid for her, nobody dared to cross the limits of decency with her. And if anybody tried to do, she was so adept in smoothly wriggling out of such situations with a friendly censure keeping her respect unblemished.

The second son of Hyderabad Nizam, Prince Moazzamjahi, was a patron of arts and literature. His court was always teeming with artistes. He once invited Akhtaribai for one week programme in his court. Akhataribai noticed the state of affairs at that place were not to her taste on the first day itself. So without even taking leave from the Prince, she packed up her luggage and left the place the following day. The Prince sent Jewelry for seven days of the week, seven valuable saris and the contract amount for the seven days programme with his secretary to the Nampally Station. Noted court poet Sidq Jaisi mentioned this in his “Darbar- e-durbar”, a chronicle of the Prince’s Darbar. But he never mentioned whether she accepted them or rejected them; after all, the court poet’s intention in recording this incident was more to highlight the generosity of his Prince rather than the self-respect of Akhtaribai!

It was a custom those days with all wealthy families to invite reputed Baijees and arrange mujras whenever there was a function in their households. Thus once a Zamindar in Punjab arranged a mujra by Aktaribai on the occasion of some auspicious function at his home. All the invitees were enraptured by her performance. As per the custom she was handed over a bag containing thousand Victoria Coins. She handed it over to someone in her retinue. “Baijee! There are thousand Victoria coins in that, you forgot to count,” said the Zamindar. The tone of the Zamindar had a smack of arrogance. She hated that. Politely saying “Hujur!” she raised her both hands and said, “The amulets of these hands value above sixty thousand and you are witnessing the jewelry on my person. I don’t know the value of the jewelry at my home. By your grace, there is no dearth of money. Where is the time for me to count these coins?” and left the place.

Not that she behaved with everybody like this. Whenever the ‘King of Aesthetics’ Ramu Bhayya Date visited her house, she was so delighted as if God himself had visited her house, and attended to every detail, customary to Lucknowites while playing host, sang him his favorite cheeses before seeing him off. He was an officer in the then government and  a resident of Indore . His knowledge of music was unsurpassed. All the artistes yearned for his attention when they sang. It was they who conferred him the title ‘King of Aesthetics’. He had great love for Akhtaribai’s music. He used to call the jarda pills he took in his pan as ‘Akhtar pills’. And whenever he followed the musicians of his liking on a musical tour, he used his car named “Akhtari”.

(continued)

.

బేగంఅఖ్తర్ … సామల సదాశివ 

(మలయ మారుతాలు” నుండి)

. Part 1

బేగంఅఖ్తర్ పడుచునాళ్ళలో “దీవానా బనానా హై తో దీవానా బనాదే” అనే గజల్ ద్వారా ఎందరినో దీవానాలను చేసింది. బెహ్జాద్ లఖ్నవీ రచించిన ఆ గజల్ సూఫీ సంప్రదాయానికి చెందింది. కాబట్టి అది ప్రేమోపాసకులందరిని దీవానాలుగా చేసిందనటం అతిశయోక్తి కాదు. సూఫీ సంప్రదాయంలో ప్రేమ ద్వివిధము. ఒకటి “ఈష్కే మజాజి” అంటే ఐహిక ప్రేమ; రెండవది “ఇష్కే హఖీఖి” అంటే ఈశ్వర ప్రేమ. ఈశ్వరప్రేమకు ఐహికప్రేమ ఆధారం. ఇలాంటి గజళ్ళను యువకులెంత ఉత్సాహంగా వింటారో భక్తిభావంగల పెద్దలూ అంతే ఉత్సాహంగా వింటారు. పరవశులౌతారు. పరవశమే దీవాన్గీ.

“దీవానా బనానా హై తో దీవానా బనాదే” అనే గజల్ ఇప్పటికీ శ్రోతలను ప్రణయపరవశులనుచేసే సామర్థ్యం గలది. ఈ గజల్ పాడిన కాలంలో అమె బేగంఅఖ్తర్ కాదు. అక్తరీబాయి ఫైజాబాది. అఖ్తరీబాయిగా ఆమె చిరస్మరణీయమైన ఠుమ్రీలు, దాద్రాలు, హూరీలు, కజ్రీలు, చైతీలు అనేకం పాడింది.

లఖ్నోలో మాంచి ప్రాక్టీసుగల సంపన్నుడు బారిస్టర్ ఇస్తేయాఖ్ అబ్బాసితో నికాహ్ జరిగిన తర్వాత ఆమె బేగం అఖ్తర్ అయింది.

బేగం అఖ్తర్ గా అమె ఠుమ్రీ, దాద్రాలు స్వల్పం గానూ, గజళ్ళు అధికం గానూ పాడింది. గజల్ గాయనంలో ఆమె శైలి విశిష్టమైనది.  బేగంఅఖ్తర్ వార్థక్యంలో “ఆయ్ మొహబ్బత్ తెరె అంజాంపె రోనా ఆయా” అనే గజల్ పాడి అశేష రసిక జనానీకాన్ని ఏడిపించింది. ఏడిపించడం అన్నమాట కొందరికి వింతగా తోచవచ్చు.  కానీ మనసున్నవాళ్ళు మనసును కదిలించే మాటవిన్నా, పాటవిన్నా ఏడుస్తారు. అలాంటివాళ్ళను సంగీత పరిభాషలో “దర్దీలు” అంటారు. దర్ద్ కలవాళ్ళు దర్దీలు. అంటే బాధ తెలిసినవాళ్ళు. మనందరం దర్దీలమే… సంగీతసాహిత్య రసికులమైతే.

ఇకడొక ముచ్చట. మహరాజా అఫ్ మెహమూదాబాద్ కుమారుడు మహమ్మద్  అహమ్మద్ హసన్ ఖాన్ వివాహ సందర్భాన రాజాసాహెబ్ దేశంలోని ప్రఖ్యాత గాయనీగాయకులని ఆహ్వానించాడు. అనాటి గాయనీగాయకులు గ్రామఫోన్ కంపెనీ వాళ్ళకూ, రేడియో స్టేషన్ల వాళ్ళకూ ఒక పట్టాన దొరికేవాళ్ళు కారు. కానీ రాజప్రాసాదాల్లో పాడటం ప్రతిష్ఠాకరం అని భావించేవాళ్ళు. ఆనాటి సభలో బాయీ జద్దన్ బాయి (నర్గీస్ తల్లి)  రసూలన్ బాయి లాంటి హేమాహేమీలంతా పాడినారు. తెల్లవారు ఝామున లఖ్నోకుచెందిన బిగ్గన్ బాయి భైరవీ రాగంలో గజల్ పాడింది. ఒక్కొక్క చరణం గుండెకు సూటిగా గుచ్చుకునేది. అందుకు తగిన ఆమె మధుర గాయన శైలి. ఆహూతులైన పెద్దలందరి జేబురుమాళ్ళూ అశ్రువులతో తడిసిపోయినవి.   “తర్ రుమాలోం కీ రాత్” (తడిసిన జేబురుమాళ్ళరాత్రి)”గా ఆరాత్రిని సంగీతరసికులు చాలాకాలం స్మరించుకున్నారు.

సంగీతంలో ఏడిపించే శక్తి ఉందని చెప్పడానికి ఈ ముచ్చట  చెప్పినాను.

ఆ రోజుల్లో అందరికంటే విలువైన కళాకారిణి అఖ్తరీబాయి. ఆమె రూప లావణ్యం, మధురమైన లఖ్నవీ మర్యాద, సంస్కారం వుట్టిపడే చతుర సంభాషణ, అన్నిటికి మించి, ఆమె కంఠం పై సప్తకాలలో ఎక్కడో పగులువారి జీర వోయేది. ఇతరుల విషయాన అది దోషమేకాని, ఆమె విషయంలో అది గొప్పగుణం. ఇవన్నీ అమె విలువను పెంచిన అంశాలు.

“ఆమె స్వర సౌందర్యం అనుభవించి ఆనందించదగిందేగాని వర్ణించడం సాధ్యం కాదు” అంటారు ఆమె అభిమానులు.

పు.ల. దేశపాండే (పురుషోత్తం లక్ష్మన్ దేష్పాండే (8 నవంబర్ 1919 – 12 జూన్ 2000)) సంగీత రసికుడేగాక, చక్కని వచన రచన చేయగలవాడు కనుక “ఆమె స్వరాలు చెవిని సోకినంతనే నడిచేకాళ్ళు నిలిచిపోతాయి. కదిలేచేతులు కట్టుబడుతాయి. మాట్లాడే నోరు మౌనముద్రవహిస్తుంది” అంటాడు. అతనిలాంటి రచయిత కిషన్ సింగ్ చావ్ డా. “అరసికులు సైతం ఆమె స్వరాలు చెవినిపడగానే అడుగు ముందుకు వేయలేరు” అంటాడు.

ఆమె వ్యక్తిత్వం ఎవరికైనా ఆదరణీయమైనది. ఎంతటివాళ్ళు ఎన్నివేలుపోసి పిలిపించినా మర్యాదమీరే సాహసం చెయ్యలేకపోయేవాళ్ళు. అలాంటిప్రయత్నం చేసేవాళ్ళను మృదువుగా మందలించి మర్యాద కాపాడుకునేకళలో ఆరితేరిన కళావతి ఆమె.

హైదరాబాదు నిజాం రెండవకుమారుడు ప్రిన్స్ మొజ్జంజా కళాసాహిత్య పోషకుడు. అతనిదర్బారు కవులతో కళాకారులతో కళకళలాడుతుండేది.  వారం రోజులకోసం అఖ్తరీబాయిని ఆహ్వానించాడు ప్రిన్స్. మొదటిరోజే అక్కడివ్యవహారం ఆమెకు అరుచికరమైంది. మర్నాడు ప్రిన్స్ అనుమతి తీసుకోకుండానే పెట్టేబేడా సర్దుకుని బయటపడింది. ఏడువారాలనగలు, ఏడు విలువైన చీరలూ, వారం రోజులకోసం మాట్లాడుకున్న ప్రతిఫలం తన సెక్రటరీద్వారా నాంపల్లి స్టేషనుకు పంపించినాడట ప్రిన్స్. ప్రిన్స్ దర్బారు విశేషాలను “దర్బారె దుర్బార్” అనే పుస్తకంలో భద్రపరిచిన ప్రముఖకవి సిద్కి జాయెసీ చెప్పిన ముచ్చట ఇది. అవన్నీ ఆమె స్వీకరించిందో తిరస్కరించిందో చెప్పలేదతడు. ఆస్థానాన్ని అంటిపెట్టుకుని ఉన్న ఆ కవి చెప్పదలుచుకున్నది ప్రిన్స్ ఔదార్యాన్ని గురించి కాని అఖ్తరీబాయి ఆత్మాభిమానాన్నిగురించి కాదాయె.

ఆ కాలంలో ఏ శుభకార్యం జరిగినా పేరుగల బాయిజీలను పిలిపించి ముజ్రా చేయించటం సంపన్నుల సంప్రదాయం. అలాగే పంజాబులో  ఒక జమీందారు అఖ్తరీబాయి ముజ్రా ఏర్పాటుచేసినాడు.  అతనింట్లో ఏదో శుభకార్యం. ఆకూతులైన ప్రముఖులు ఆమెపాటకు ముగ్ధులైనారు.  ముజ్రాముగించి సలాం చెయ్యగానే సంప్రదాయం ప్రకారం వేయి విక్టోరియా నాణేలుగల సంచీ బాయీకి సమర్పించబడింది. ఈ సంచిని ఆమె అందుకుని తన సాజిందాల్లో ఎవరికో ఇచ్చివేసింది.

“బాయీజీ! అందులో వేయి విక్టోరియాసిక్కాలున్నవి. మీరు లెక్కించుకోలేదు” అన్నాడు జమీందారు. ఆ దర్పం అసహ్యమైంది ఆమెకు. “హుజూర్” అని రెండుచేతులూ పైకెత్తి “ఈ హస్తభూషణాలే అరవైవేలు పలుకుతాయి. ఇంకా ఒంటిమీద ఎన్ని నగలున్నాయో చిత్తగిస్తున్నారుకదా. నా ఇంటగల నగలవెల ఎన్నివేలో చెప్పలేను. తమ దయవలన డబ్బూదస్కానికి కొరత లేదు. ఇక్కడ ఈ వెయ్యిరూపాయలను లెక్కిస్తూ కూర్చుండే ఓపిక ఎక్కడిది నాకు?” అని వెళ్ళిపోయింది.

అందరితోనూ ఆమెప్రవర్తన అలాగే ఉండేదని కాదు. ‘రసికరాజు’ రామూభయ్యాదాతే తన ఇంటికి వస్తే దేవుడుదిగివచ్చినట్లు సంబరపడిపోయి లఖ్నవీ సంస్కార సహజమైన ఆతిధేయమర్యాదలు నడిపి అతనికిష్టమైన చీజులు వినిపించి పంపేది. రామూభయ్యాదాతే ఇండోర్ నివాసి. అప్పటిప్రభుత్వంలో ఉన్నతోద్యోగి. అతని సంగీత శాస్త్రవైదుష్యం అపారమైంది. ఆనాటి గాయనీగాయకులందరూ అతడు తమపాట వినాలని అభిలషించేవాళ్ళు. ‘రసికరాజు’ అనేబిరుదు ఆనాటి గాయనీగాయకులిచ్చిందే. అతనికి అఖ్తరీబాయి పట్ల ఇంతింతనిచెప్పరాని అభిమానం. తన పాన్ లో వేసుకునే జర్దా గుళికలను “అఖ్తరీ పిల్స్” అనేవాడు. తరచుగా తానభిమానించే గాయకులవెంట సంగీతయాత్రకు బయలుదేరేటప్పుడు ఉపయోగించే అతని కారు పేరు అఖ్తరి.

(Part 2)

సంగీత రసికుడైన కిషన్ సింగ్ చావ్ డా అనుభవం చెప్పుకోదగ్గది.

అతనప్పుడు నీలం నగర్ మహరాజా దగ్గర దీవాన్ గా పనిచేస్తున్నాడు. వైస్రాయ్ ఎక్కడ ఉంటే అతనితో అవసరం ఉన్న స్వదేశీసంస్థానాధీసులు అక్కడ ఉండడం పరిపాటి. కలకత్తాడిసెంబర్ కమనీయమైంది.  కాబట్టి వైస్రాయ్ దర్బారు డిసెంబరు నెలలో కలకత్తా నగరాన జరిగేది. డిసెంబరు 1938. కిషన్ సింగ్ చావ్ డా తన రాజావారి వెంట ఒక భవ్యమైన హోటల్లో బసచేసి వున్నాడు. మహరాజావారు సంగీతప్రియులు. కనుక అవకాశం దొరికినపుడల్లా గాయనీగాయకులను స్మరించుకునేవారు. అక్తరీబాయి అప్పట్లో కలకత్తాలో ఉండేది. నిజమైన కళాకారులు నిజమైన సంగీత రసికులకు ఇచ్చేవిలువ డబ్బుకీయరు. రాజావారి ముందు పాడుతున్నప్పుడు సందర్భశుధ్ధిగాతలూపుతూ శహబాష్ ఇచ్చే చావ్ డాను చాలసార్లు కడగంట గమనించింది. అతడు నిజమైన రసికుడని అర్థం చేసుకుంది.  ఒకనాడు పాటవినిపించి కిందికిపోతూ తనకారుదాకా రావలసిందిగా అతన్ని అభ్యర్థించింది.  కారులోకూర్చుంటూ, “చావ్ డాజీ! ఒకసారి నా యింటిని పావనం చెయ్యండి. మీకు ప్రత్యేకంగా చీజులు వినిపించాలని ఉన్నది” అని మనవి చేసింది. అహో భాగ్యం అనుకున్నాడు   చావ్ డా.

ఒకనాడు ఆమె నివాసభవనానికి వెళ్ళినాడు. సాదరంగా అతన్ని ఆహ్వానించి సాజిందాల (వాద్యకాండ్రు)కు సంజ్ఞ చేసింది. ఆలాపన ఆరంభించబోతుండగా నీలం నగర్ మహారాజావరు వేంచేసినారని క్రిందనుండి వార్త వచ్చింది. తను రాజావారి కంటపడడం చావ్ డా కు సంకట పరిస్థితి. అతని అవస్థ గమనించిన బాయీజీ అతన్ని తన శయనాగారంలోకి పంపి మహారాజావారిని ఆహ్వానించింది.  మళ్ళీ సాజిందాలకు సంజ్ఞ. మళ్ళీ ఆలాపన. అంతలోనే ప్రతాప్ గఢ్ మహారాజావారు వచ్చినారని వార్త. మళ్ళీ చిక్కువచ్చి పడింది.  మహారాజావారుని అదే శయనాగారంలోకి పంపి  ప్రతాప్ గఢ్ మహారాజాను పైకి ఆహ్వానించింది. జరుపవలసిన అతిధిమర్యాదలు జరిపి, అతడుకోరిన చీజులు వినిపించి, ఇచ్చిన పారితోషికం స్వీకరించి కిందికి పంపివేసింది. శయనగృహంలో తేలుకుట్టినదొంగల్లా మౌనంగాకూర్చున్నారు మహారాజా, అతని సెక్రటరీ. వాళ్ళిద్దర్నీ దర్బారు హాల్లోకి తెచ్చి, కూర్చుండబెట్టి తనివిదీరా విలువైన చీజులు వినిపించింది. అది సరస్వతి సన్నిద్గానం. అక్కడరజూ పేదా సమానులే. అభిజ్ఞుడు ఆదరనీయుడు. శ్రోతలిద్దరూ బ్రహ్మానందభరితులైనారు.  దిగి వచ్చేటప్పుడు రాజావారి ఆజ్ఞమేరకు ఐదువందల రూపాయలు అర్పించబోయినాడు  చావ్ డా. ఆమె మర్యాదగా తిరస్కరించింది.  మకారాజు మర్మజ్ఞుడు. మందహాసం చేసి ఊరుకున్నాడు. అంతటితో ఆగలేదు బాయీజీ. “చావ్ డాజీ. మిమ్మల్ని ఇక్కడకి ఆహ్వానించింది స్వీకరించడానికి కాదు.  నివేదించడానికి. మీ ముందు నాస్వల్ప విద్యను ప్రదర్శించి ధన్యురాలనైనాను. సంగీత విద్యలో సామాన్య సాధకుయ్రాలు సంగీత రసికునికి సమర్పించిన చిరు కానుక ఇది” అంటూ కృతజ్ఞతాపూర్వకంగా శిరసు వంచి సలాం చేసింది.

“రాజాధిరాజులముందు వంగని శిరస్సు  ఒక సామాన్యుడైన రాజోద్యోగి ముందు సవినయంగా వంగింది. వేలకువేలు సమర్పించినా తృప్తిచెందని బాయీజీ విన్నందుకే ధన్యురాలన్నది” అంటాడు చావ్ డా.

సాంప్రదాయికమైన ముస్లిం కుటుంబంలో జన్మించిన అఖ్తరీ బేగం సంగీతం పట్ల ఆసక్తి పెంచుకుని కొన్నాళ్ళు  పట్యాలా ఘరనాకు చెందిన ఉస్తాద్  అతా అహ్మద్ ఖాన్ వద్ద, మరికొన్ని నాళ్ళు కిరాణా ఘరానాకు చెందిన  ఉస్తాద్ అబ్దుల్ వహీద్ ఖాన్ వద్ద శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని అభ్యసించింది. అయినా అమెకు ఠుమ్రీ, దాద్రా, గజల్, భజన్ ల గాయనమే సమ్మతమయింది. ఆ కాలంలో అది బాయీజీల విద్య.  కాబట్టి ఆమె తన కుటుంబానికి దూరమయింది. అఖ్తరీబాయిగా అశేషమైన కీర్తినీ, అపారధనసంపత్తినీ ఆర్జించింది. బారిస్టర్ అబ్బాసీ భార్య అయిన తర్వాత బేగం అఖ్తర్ సమాజంలో గౌరవ స్థానం సంపాదించింది. ఈ సామాజిక గౌరవం వల్ల ఆమె కొన్ని కట్టుబాట్లకు లోనుకావలసి వచ్చింది. బురఖా చాటున ఆమె స్వరాలు మూగవోయినవి. తబ్లా, హార్మోనియం, తంబూరాలు మూల పడ్డవి. పాడటమే జీవితమని భవించిన ఆమె పర్దాచాటుకు వెళ్ళిపోవటం ఆమె అభిమానులకేగాక  ఆమెకు కూడా దుస్సహమయింది. ఆమె తోటి గాయనీగాయకులు ఆమె ఇంటికి వస్తే అబ్బాసీగారు ఆప్యయంగా ఆదరించేవారు. కాని ఆమె అసహాయురాలయి మౌనంగా రోదించేది.  ఎవరిపాటలు విన్నా ఏడుపువచ్చేదామెకు. గజల్ గాయనం లో ఆమెకు సమానురాలు కాకున్నా సన్నిహితురాలైన మలికా పఖ్రాజ్ (Malika Pukhraj)అమెను ఆ స్థితిలో చూసి తానూ ఏడ్చిందట. మలికా పక్రాజ్ ఒక ఇంటర్వ్యూలో చెప్పిందీ మాట.

బారిస్టర్ అబ్బాసీ ఉర్దూ గజళ్ళపట్ల ఉత్తమాభిరుచిగలవాడే. సంగీత ప్రియుడే. కానీ, పరువుగల కుటుంబంలో ప్రవేసించిన తన భార్య పబ్లిగ్గా పాడటాన్ని అనుమతించలేకపోయాడు. సునీల్ బోస్ స్వతహాగా గాయకుడు, సంగీతవేత్త. అతడు లఖ్నో రేడియో స్టేషన్ కు ప్రోగ్రం ప్రొడ్యూసర్ గా నియుక్తుడయ్యాడు. అదృష్టవశాన అతనికి లఖ్నోలో బేగం అఖ్తర్ హవేలీ “అఖ్తర్ మంజిల్” దగ్గర్లోనే ఇల్లు దొరికింది.  అతడామెకు పూర్వ పరిచితుడు. కనుక తరచుగా తన భార్యవెంట అఖ్తర్ మంజిల్ కు వెళ్ళేవాడు. ఆ దంపతులతో సంగీతసాహిత్యాల చర్చచేసేవాడు. సంగీత ప్రసక్తి వచ్చినపుడు బేగం అఖ్తర్ ముఖం మీద కనిపించే నిరాశా నిస్పృహలను గమనిస్తూ, బోసుబాబు ఎలాగైనా ఆమెను లఖ్నో రేడియో నుంచి పాడించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. జస్టిస్ వాల్ఫోర్డ్ విదేశీయుడైనా ఉర్దూ గజళ్ళను, ఉత్తరాది సంగీతాన్ని ప్రేమించేవాడు.  అతనితో కలిసి బోసుబాబు ఎలా అయితేనేమి బారిస్టర్ అబ్బాసీని ఒప్పించి బేగం సాహెబాను రేడియో స్టేషనుకు రప్పించగలిగినాడు. బహుకాలం తర్వాత లఖ్నో రేడియో స్టేషన్ ప్రసారం చేసిన ఆమె గజళ్ళను విని అసంఖ్యాకులైన ఆమె అభిమానులు ఆనందభరితులైనారు.  అబ్బాసీ కూడ దైవదత్తమైన అలాంటి దివ్యస్వరాలను దాచిపెట్టడం అపచారమని గ్రహించినాడు.  ఆనాటినుంచి తానే ఆమెను ప్రోత్సహించినాడు.  ఎక్కడ బేగం అఖ్తర్ ప్రోగ్రాం జరిగినా అక్కడ అబ్బాసీ వుండేవాడు. ఆమె ఛారిటీ ప్రోగ్రాములు చాలా ఇచ్చింది. అహమదాబాదులో 30 అక్టోబరు 1974న అలాంటి  ప్రోగ్రాం ఒకటి ఏర్పాటయింది. అబ్బాసీ వెంట అక్కడికి వెళ్ళిందామె. ఆమె ఆరోగ్య పరిస్థితి గమనించి ఉస్తాద్ అంజాద్ ఆలీఖాన్ “అమ్మీజాన్, మీ ఆరోగ్యం బాగాలేదు. ఈనాడు పాడకుంటేనే మంచిది” అని వేడుకున్నాడు. “బేటా! మాట ఇచ్చినాను. ఇప్పుడెలా తప్పను?” అని పాటకచేరీ ప్రారంభించి  పాట ముగిసిన తర్వాత “చివరి శ్వాస వరకూ పాడుతూనే జీవిస్తాను” అని తరచూ అంటూవుండే బేగం సాహెబా తనమాటను సార్థకం చేసుకున్నది. చివరి శ్వాస అక్కడే విడిచింది.

ఆమె గజల్ గాయన శైలి అతి విశిష్టమైనది.  ఆమె గజల్ పాడేటప్పుడు భావానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చేది. రాగాన్ని గౌణంగా పాటించేది. ఏదో ఒక ప్రసిధ్ధ రాగంలో గజల్ ప్రారంభించి అంతగా రాగాలాపన చెయ్యకుండా, స్పష్టమైన, శుధ్ధమైన ఉచ్ఛారణతో ఒక్కొక్క షేర్ నూ ఆ రాగస్పర్శతో పాడేది. గజల్ పాడేటప్పుడు తన సంగీత పాటవాన్ని ప్రదర్శించేది కాదు. సరిగమలు వెయ్యడం గాని, తాన్ బాజీ చేయటం గాని గజల్ భావ సౌందర్యాన్ని మరుగుపరుస్తాయని తన శిష్యులకు చెప్పేది. తానూ అలాగే పాడేది. కాబట్టే ఎందరో కవులకు ఆమె ప్రతిష్ఠ కలిగించింది. ఆమె గజళ్ళు వింటుంటే శ్రోతలు మధురమైన సంగీతం వింటున్నామన్న అనుభూతిని పొందుతారు. అందమైన గజల్ వింటున్నామన్న ఆనందం పొందుతారు. ఈనాడు ఎందరో గజళ్ళు పాడుతునారు. కొందరికి గొప్ప కీర్తి ప్రతిష్ఠలు కూడా లభించినాయి. కానీ, బేగం అఖ్తర్ స్థాయిని అందుకోవటం ఈ తరంలో ఎవరి తరం కాదు. తాము పాడిన గజళ్ళ క్యాసెట్లు అసంఖ్యాకంగా విడుదల చేస్తున్న  గజల్ గాయకులు  గజల్ ని ఎలా పాడవలెనో గ్రహించటానికి బేగం అఖ్తర్ ను పదేపదే వినాలె.

“భక్తజనులు రామాయణ సప్తాహం జరుపుకున్నట్లు మాకాలంలో మేము బేగం అఖ్తర్ రికార్డుల సప్తాహం జరుపుకునేవాళ్ళం ”  అంటాడు పద్మభూషణ్ పు. ల. దేశ్ పాండే.

బేగం అఖ్తర్ ఉదారం గా విద్యాదానం చేసింది. తన శిష్యుల నోట, శిష్యురాండ్ర నోట “అమ్మీజాన్” అని ప్రేమగా పిలిపించుకునే ఆమె అందరికీ ఎలాంటిప్రతిఫలాపేక్షలేకుండా తన గాయన శైలిని నేర్పింది. శాంతీ హీరానంద్, రీటా గంగూలీ, అంజలీ బెనర్జీ లాంటివాళ్ళు ఆమె శైలిని కొంతవరకు కాపాడుతున్నారు. ఆమె శిష్యురాలి కాకున్నా అచ్చం ఆమెలా పాడే శోభా గుర్టు గజళ్ళు వింటుంటే బేగం అఖ్తర్ ను స్మరించుకోకుండా ఉండలేము.

ఇటీవల ఆమె 25వ వర్థంతిని పురస్కరించుకుని భారత ప్రభుత్వం బేగం అఖ్తర్  తపాలాబిళ్ళను విడుదల చేసింది. మొదటి తపాలాబిళ్ళను అమె బాల్య సఖి, ఆమెస్థాయికి  ఇంచుమించు  చేరిన గాయకురాలు మలికా పఖ్రజ్ కు సమర్పించింది. పాకిస్తాన్ లో నివసిస్తున్న మలికా పఖ్రాజ్ ను ప్రత్యేకంగా ఆహ్వానించింది. ఇది చాలా సముచిత చర్య అని భారత ప్రభుత్వాన్ని సంగీత రసికులు ప్రశంసించినారు.

When Rag Pahaadi Went Astray… Samala Sadasiva

(ఈ దేశంలో ఇంగ్లీషువాడు రాకమునుపు, వచ్చి మనల్ని విడదీయకమునుపు, ఈ దేశంమీదకి ఎంతమంది దండెత్తివచ్చినా ఇందులో భాగమై, మమేకమైపోయారు. హిందూముస్లిం సయోధ్య ఒక ఆదర్శమో, ఒక భావనో కాదు. నిజజీవితంలో నేను చూసిన సత్యం. ఓటుబాంకు రాజకీయాలకు అలవాటుపడిన వారికి, సంగీతం, సాహిత్యంతోపాటు, హిందూదేవతలని పూజించిన ముస్లిములూ, ముస్లిం పెద్దల దగ్గరా పిల్లలకి తావీదులు కట్టించుకుని దర్గాల దగ్గరా, మసీదు దగ్గరా ప్రార్థనలూ, మొక్కుబడులూ చెల్లించుకునే హిందువులూ, కలసిమెలసి ఉండేవారన్న విషయం గుర్తుండదు.  కేవలం భాషాభేదం తప్ప(అదికూడ చాలా సందర్భాలలో ప్రాంతీయభాషతో కలిసిపోయి), నిజజీవితంలో అందరూ పాలూ నీళ్లలా కలిసిపోయేరన్న స్పృహకూడ చాలా మందికి లేదు. భారతీయ సంగీతానికీ, భారతీయతకూ, సూఫీ తత్వంద్వారా విశ్వమానవతకు ముస్లింలు చేసిన అపారమైన సేవ కొందరు స్వార్థపరులవల్ల కనుమరుగై, ఎప్పుడూ వాళ్ల మధ్యనున్న విభేదాలే తెరపైకి వస్తూ అవే నిజమని భ్రమింపజేస్తున్నాయి.

సామల సదాశివగారి మలయమారుతాలు పుస్తకం ఈ విషయమై చారిత్రక నేపథ్యంతో, ప్రచారంలో ఉన్న అనేకమైన యదార్థ సంఘటనల ఉదాహణలతో అపురూపంగా సాగింది. అపూర్వమైన పాండిత్యంతో పాటు వాళ్లని అనుకరించ దగిన ఉదాత్తమైన వ్యక్తిత్వాలు కలిగిన ముస్లిములుకూడ ఈ నేలమీద నడిచారు. వాళ్ళు భారతీయతతో మమేకమయ్యారు. కష్టసమయాల్లో హిందువులను ఆదుకున్న ముస్లిములూ, ముస్లిములను ఆదుకున్న హిందువుల కథలూ తెరమీదకీ, ప్రచారం లోకీ రావు, రానీయరు. అటువంటి అపురూపమైన వారసత్వం మనకి ఉందని మననం చేసుకుందికి ఆ పుస్తకంలోని కొన్నివ్యాసాలను అనువాదం చేయ సంకల్పించాను. అందులో మొదటిది ఇది. )

.

When Kishan Singh Chavda was working as Personal Secretary to the Maharaja of Neelamgar, the marriage of the Neelamgar Prince was performed with the Princess of Nepal. The responsibility to invite the best and most reputed singers, dancers, and musicians in the country in a befitting manner, and to convince and take them as part of the entourage fell upon Mr. Chavda.  In that context, he narrated many anecdotes, but they are for some other time. Let me narrate one for the present.  

Festivities went on in Neelamgar for many days after returning from Nepal after consummating the marriage. One day, a concert by the then famous Vocalist Sidhdheswari Devi was arranged in the Palace to entertain the invited Sovereigns and Provincial Rulers. In the room next to the one where the concert was held, arrangements were made for the supply of all kinds of liquors. While the Kings and Maharajahs were supplied liquor at their seats, other aristocrats and courtiers, however, had to visit the adjoining room intermittently for replenishment.

Sidhdheswari had a very deep and profound voice. She commenced the concert with a “cheez” in Rag Jaijaivamti and left her audience in raptures. She then took up another cheez in Rag Pahaadi and commenced her alaap. but she could not concentrate. The notes were going stray before they could fall in place. The singer was embarrassed for her inability to concentrate. She also knew the reason why.

Those days, Ustad Allayuddin Khan was in the service of the Neelamgar Maharaja as Band Master. In the garden not far from the Palace where this concert was going on, he was conducting a “gat” in Rag Tilak Kamod with his band troupe swaying his baton. Tilak Kamod was a powerful Raga. And, Allayuddin Khan was himself directing the “gat” . 

Wafting through the air, the notes of Tilak Kamod reached the Palace concert Hall and were interacting with the notes of Pahaadi taking shape there. The notes of Pahaadi were going astray. Sidhdheswari Devi stopped her concert.  She stood up and requested the Maharaja, “Please permit me to listen to the music that is so disconcerting,” and without waiting for the permission, walked her way into the garden. Few Kings who had good ear for music and in the knowledge of its niceties followed her and stood on the dais where the practice was going on.

But Allayuddin Khan was not here. He lost himself in unswerving concentration and was conducting the Tilak Kamodgat” to the limits of ecstasy. After the diminuendo he put down the baton, and noticed the greatest singer of his times standing with tear-filled eyes beside him. She fell at his feet and wore the dust under his feet on her forehead.  Ustad was perplexed first, and after understanding its import, smiled at her. Without hesitating for a moment Sidhdheswari said, “Ustad! Before your notes of Tilak Kamod, my notes of Pahaadi lost their way. I can’t sing anymore.”  Watching the mien and gestures of the two great artistes, the Kings and onlookers praised and gave them ovation in unison.

Ustad Allayuddin Khan was famous as “Ustadom ke Ustad” (Master of Masters).  The famous Sarod artiste Ustad Ali Akbar Khan was his son. Pandit Ravisankar was not only his student, but was also his son-in-law.  Ustad’s daughter AnnapoornaDevi was Ravisankar’s first wife.  Though Ustad was a muslim, he worshipped Lord Shiva everyday. The inimitable flutist Hariprasad Chaurasia was a student of Annapoorna Devi. 

.

Samala Sadasiva

Image Courtesy: http://1.bp.blogspot.com

Telugu original:

తోవ తప్పిన పహాడీ

కిషన్ సింగ్ చావ్డా నీలంగర్ మహారాజా దగ్గర పర్సనల్ సెక్రటరీగా ఉన్న కాలంలో నీలంగర్ రాజకుమారుని వివాహం నేపాల్ రాజు కుమార్తెతో జరిగింది. నీలంగర్ నుంచి పెళ్ళివాళ్ళు నేపాల్ వెళ్ళేటప్పుడు దేశంలోని సువిఖ్యాత గాయనీగాయకులను, నర్తకీ నర్తకులను, వాద్యనిపుణులను మర్యాదపూర్వకంగా ఆహ్వానించి, ఒప్పించి, రప్పించే బాధ్యత చావ్డాకు అప్పగించబడింది. ఆ సందర్భంలో అతడు చెప్పిన ముచ్చట్లు అనేకం. అవన్నీ తర్వాత ముచ్చటించుకుందాం. ఇక్కడొక ముచ్చట.

వివాహం సుసంపన్నం చేసుకుని తిరిగివచ్చిన తర్వాత కూడ నీలంగర్ లో చాల రోజులు ఉత్సవాలు జరిగినవి. ఒకనాడు రాజభవనంలో ఆహూతులైన సంస్థానీశుల మనోరంజనం కోసం సిధ్ధేశ్వరీదేవి పాటకచేరీ ఏర్పాటు చేశారు. పాటకచేరీ సాగుతున్న హాలును ఆనుకుని ఉన్న గదిలో రకరకాల మద్యాలు సరఫరాచేసే ఏర్పాటుకూడా చేయబడింది. రాజబంధువులు, రాజోద్యోగులు మధ్య మధ్య వెళ్ళి మద్యపానం చేసి వస్తున్నారు. రాజులకుమాత్రం వాళ్ళు ఆసీనులైనచోటికే పానపాత్రలు అందించటం జరుగుతున్నది.

సిధ్ధేశ్వరీదేవి గాత్రం గంభీరమైంది. జయజయవంతి రాగంలో ఒక “చీజ్” ను వినిపించి శ్రోతలను ఆనందపరవశుల్ని చేసింది. తర్వాత పహాడీ రాగంలోని ఒక “చీజ్” ఆలాపన ప్రారంభించింది. కానీ ఆలాపన కుదరటం లేదు. పహాడీ స్వరాలు కుదురుకోకమునుపే చెదిరిపోతున్నాయి. గాయకురాలు తన అసమర్థతకి గాభరాపడుతున్నది. తన ఆలాపన ఎందుకు సాగటం లేదో ఆమెకు తెలుసు.

అప్పట్లో ఉస్తాద్ అల్లాయుద్దీంఖాన్ నీలంగర్ రాజుకొలువులో బ్యాండ్ మాస్టర్ గా ఉన్నాడు.   రాజభవనానినికి కొంతదూరాన ఉద్యానవనంలో  బ్యాండ్ ట్రూప్ ను చేతిలోని చిన్న కర్రను ఆడిస్తూ తిలక్ కామోద్  “గత్” వాయింపజేస్తున్నాడు. “తిలక్ కామోద్” చాలా శక్తివంతమైన రాగం. పైగా గత్ కు డైరక్షన్ ఇస్తున్నాడు  అల్లాయుద్దీన్ ఖాన్.

తిలక్ కామోద్ స్వరాలు గాలిలో తేలివచ్చి రాజభవనంలో రూపుదిద్దుకుంటున్న పహాడీ స్వరాలను తాకుతున్నాయి. పహాడీ స్వరాలు ఆ తాకిడిని తట్టుకోలేక చెదిరిపోతున్నాయి.  సిధ్ధేశ్వరీ దేవి పాట ఆపేసింది.  లేచినిలబడి “నన్నింతగా అశాంతికి గురిచేస్తున్న ఆ స్వరాలు వినటానికి అనుమతి దయచేయండి” అని, అనుమతికోసం చూడకుండా గబగబా నడిచి  ఉద్యానవనానికి వెళ్ళింది. సంగీత మర్మజ్ఞులైన కొందరు మహారాజులు పానపాత్రలు పట్టుకునే ఆమెవెనకాల వెళ్ళి ఉద్యానవనం దగ్గరి గద్దెమీద నిలుచున్నారు.

అల్లాయుద్దీన్ ఖాన్ మాత్రం ఈ లోకంలో లేడు.  తన ధ్యానంలో తాను తిలక్ కామోద్ గత్ వాయింపజేస్తున్నాడు.  గత్ సమాప్తం కాగానే చేతికర్రను దించి, చెంత అశ్రుసిక్తనయనాలతో నిల్చున్న ఆనాటి  మేటిగాయని సిధ్ధేశ్వరీదేవిని చూచాడు. ఆమె గబుక్కున అతని పాదాలమీద తలవాల్చి పాదరజం నొసటదిద్దుకున్నది. ఉస్తాద్ తొలుత ఆశ్చర్యపడ్డాడు.  తర్వాత అర్థం గ్రహించి మందహాసం చేశాడు.  సిధ్ధేశ్వరికూడా ఏమాత్రం సంకోచం లేకుండా ” ఉస్తాద్! మీ తిలక్ కామోద్ స్వరాల్లో నా పహాడీ త్రోవ తప్పింది.  నే నికపాడలేను” అన్నది.  ఆ ఇరువురి ప్రవర్తనను చూస్తున్న మహారాజులు ముక్త కంఠం తో అభినందించారు.

ఉస్తాద్ అల్లావుద్దీన్ ఖాన్ ను “ఉస్తాదోంకే ఉస్తాద్” అంటారు. సుప్రసిద్ధ సరోద్ విద్వాంసుడు  ఉస్తాద్ అలీ అక్బర్ ఖాన్ అతని కొడుకు. పండిట్ రవిశంకర్ అతని శిష్యుడేగాక  అల్లుడుకూడా. ఉస్తాద్ కుమార్తె అన్నపూర్ణాదేవి  రవిశంకర్ మొదటిభార్య.  ఉస్తాద్ ముసల్మానయినా నిత్య శివారాధకుడు. ఫ్లూట్ వాయిద్యం లో అద్వితీయుడైన పండిత్  హరిప్రసాద్ చౌరస్యా అన్నపూర్ణ శిష్యుడు.

తెలుగు మూలం: సామల సదాశివ.

( అనువాదకుడు “మలయమారుతాలు” పుస్తకం లోని సామల సదాశివ గారి అద్భుతమైన ఈ వ్యాసాలని అనువాదం చెయ్యడానికి అనుమతి నిచ్చిన వారసులకు బ్లాగు ముఖంగా కృతజ్ఞతలు   తెలియజేసుకుంటున్నాడు)

%d bloggers like this: