Anjani Bai Malpekar, a Sage of Music… Samala Sadasiva

Anjani Bai Malpekar
Image Courtesy: https://www.swarganga.org/


Kumar Gandharva   who recently attained his eternal abode, often used to speak about Anjani Bai Malpekar to his aesthetic friends. He addressed her respectfully as “Mayi”.  Most people of those times addressed her that way. Mayi means ‘mother’. When she took up on herself to teach the intricacies of music to Kumar Gandharva, she was around eighty years of age. Even at that age, she used to teach him by performing in her solid unfaltering mellifluous voice for hours … the styles of singing of great maestros, and the niceties of music and she had heard and learnt. She was a walking encyclopedia.  The practice she put in to learn music was monumental. That was an unswerving exacting devotion.  That is why connoisseurs of music entitled her ‘Sage of Music’ with great reverence. The titles people confer on artistes are ten times more valuable to the likes of ‘Padmasri’ the Union Government confers on them.  ‘Kumar Gandharva’ is also a title.  His real name is  Sivaputra Siddharamayya Komkalimath. But very few people know that.  Similarly, ‘Bal Gandharva’ , ‘Sawai Gandharva’, ‘Chhota Gandharva’ are also titles.  The real names of the people popular by these titles are different.

Kumar Gandharva’s was not a ‘cultured’ but a natural musical voice. After studying classical music under Prof. Deodhar in the traditional way, he became a great singer by dint of his hard practice. Anjani Bai heard him in some concert and was immensely pleased. when he called upon her at her bidding after the performance, she said, “Kumar! there are any number of Bandishes with me. You know that I had long given up singing. All that I have learnt is lying a waste. If you are interested, I can teach you some Cheezes and Bandishes.” That was an unexpected windfall for him. He was moved by her affectionate gesture. He touched her feet. In fact, he needed no further learning, any more. He was already renowned through the length and breadth of the country. But, then, could he refuse an offer when such a great singer as she had volunteered? Very soon he realized that there was a lot he had to learn from her. Whether it is vocal, instrument or dance, a regular practice is imperative for any artiste. That is called ‘Riyaz’. Ustad Ahmedjan Tirakawa was the foremost exponent of Tabla in our country. It was said that he used to practice for hours even at a late age, sitting in a place oblivious of the army of ants streaming about or swarm of mosquitos biting. It was almost four decades since Anjani Bai had stopped Riyaz. In spite of that, if she was able to sing so well, ignoring those occasional jarring notes, it was only because of her practice of a lifetime, when she practised.

One day, Anjani Bai was teaching Kumar rendering a cheez in Rag Bhairavi. He was listening to her with all ears. In that profound voice of hers, Bhairavi was slowly taking shape. But there was a palpable discontentment on her face. Some disconcert; an attempt to catch at something; an urge to reach for it… and a consequent disappointment for not being able to do that.  He was not able to comprehend why she was so agitated. He asked, “Mayi! your Bharavi is so wonderful.  What is the reason for disconcert on your face?”. She put aside her Tambourine, and let out a deep sigh.

“Did you say my Bhairavi was wonderful? Didn’t you notice any blemish? My voice was able to produce all the notes of Bhairavi, no doubt. But, the ‘Madhyamam’ (the 4th note) does not belong to Rag Bhairavi. It was teasing me by coming close to my reach yet eluding me. It has to sink a little deeper. It was the effect of my lack of practice for long, my son.” She expressed her anguish.

She continued singing the same Raga for three days.  Finally there came out a strange and typical ‘Madhyamam’ from her voice. With the introduction of that note into the scheme, Rag Bhairavi appeared in all its grace and splendour. Both of them lost themselves in its beatitude for few moments.  Later she said, “Kumar! This is the ‘Madhyamam’ of Bhairavi I was speaking. Notes like Madhyamam and Gaandhaar appear in many Ragas. The  Gaandhaar of Rag Pilu is different from that of Malkauns. Each has its own face, its own character and its own texture. People performing at concerts shall have the knowledge of all the musical notes. Otherwise, how can they perform? But, the knowledge of notes alone is not enough; one should be familiar with them.” Thus she familiarised him with 12 notes clearly distinguishing each. Kumar Gandharva used to share those experiences.

Speaking of ‘familiarity with notes’, I am reminded of some anecdotes I already mentioned elsewhere. I need not repeat them all here. But, I could not contain the temptation to mention one particular anecdote.

It was some forty years since. After recording some Ragas and Thumrees in Room No. 5 studio of AIR, Bombay, Ustad Bade Ghulam Ali Khan was coming out. Programme Producer KD Dixit was beside him.  Apart from having a good taste for music, he  was also a knowledgeable musicologist. Ustad treated him very affectionately for that. As they were coming out, they heard an ‘Alap’ from Room no. 2 studio. The artiste was still at the Alap stage and did not reach the pitch. “Ustad! This artiste seems rendering Bhimpalasi so nicely. What do you think of that?” asked, Dixit. Smiling through his thick moustache, and dropping his heavy body into the car, Ustad said, “whosoever it is, he is from some Gharana. And, it is not Bhimpalasi but Malkauns he is going to sing. Watch closely his Alap of Gaandhaar. It is not the Gaandhar of Bhimpalasi but that of Malkauns.” It looked queer. “When he was able to identify the Bhimpalasi so clearly, why this man says it is Malkauns?  Am I not knowledgeable enough of musical notes?” mused Dixit. But he dared not challenge him. Leaving Ustad at the place he wanted, Dixit returned to AIR Station and went straight to Room no. 2 studio. He was informed that the artiste had already left after his recording. He also learnt that the Raga was indeed Malkauns and not Bhimpalasi as he had thought. “Wow! Ustad was right on target. After all, it was not for nothing he was called an Ustad! It is not enough if people have knowledge of musical notes, they should also be familiar with them,” reasoned Dixit within.

Leaving the digression here, let us come to the point straight.  It is a digression, no doubt, but not an irrelevant digression.

To say that Anjani Bai was a confluence of three graces… the beauty of the Apsaras, the voice of the Kinneras and the rendition of Gandharvas, might seem an exaggeration. No. It is a matter-of-fact statement. What a beauty she was! What a voice she had! How fascinating her rendition of Taans was !

She was initiated into music at a tender age of eight by Ustad Nazir Khan of Bhendi Bazar Gharana, Bombay with “Gandabandhan“.  Gandabandhan was a ceremony in which the Guru ties a Band to the Wrist of his disciple with his blessings marking his acceptance of his / her studentship.  Ustad Nazir Khan was never after money. In fact, from the Guru Dakshina (An Honorarium to Guru) she offered him at the time of Gandabandhan, he accepted only 5 Annas (5/16th of a Rupee) as a token gesture from the plate. “When my student becomes a great singer and brings name for me and my Gharana, that itself is a great Guru Dakshina,” he said. Though he taught her for ten years, he never accepted any remuneration beyond the token. Anjani Bai gave her first performance at the age of sixteen. It was a roaring success. The Ustads and reputed singers of those times attended the concert and acclaimed her talent and rendition in unison. Ustad was present in that Hall. She presented him a purse of fifteen thousand rupees (she received), paid her obeisance touching his feet and honored him with silk clothes.

While Ustad was proud of her musical talents, he was equally concerned at her comeliness. “Daughter! Never look at your face in the mirror. Don’t develop interest for personal embellishments. Your music is not to please the rich connoisseurs of art; it is a means to reach the abode of God,” he used to caution her time and again. Her mother also entertained similar fears. So, she married her off to a rich businessman who came forward expressing his love and volunteered to marry her.   His name was Vasanji Bhagavan Das Ved. Theirs was an ideal marriage. He escorted her to all her musical performances. He had his own financial worries. He never made them public, but suffered them silently. Those were the days of Maharajahs, Nawabs and Amirs. While some of them respected her talent, some ogled at her in lust.  She was always on guard protecting herself from their piercing hungry looks. But the kind of respect she commanded was unparalleled.

“When I entered the court, the Rajahs and Maharajahs used to stand up in my honor,” she used to mention to her students. That was a fact. The Maharajah of Baroda, Sayajirao Gaekwad III, treated her as his daughter and sent her a Saree and Blouse every year in her honor. Maharaja of Indore, Tukojirao III Holkar, treated her as his sister and honored her every year inviting her on Bhaudooj or Bhratru Vidiya (the Second Day after Diwali). Nawab of Palanpur used to address her as “Chhoti Meerabai”.

She lost her voice altogether after taking a glass of milk in the house of some sethji. What is left there for a singer if the voice is lost? Forget about singing, even if she tried to talk a bit louder, she used to vomit blood. Every system of medicine was tried at, but was of no use. Even they tried occult remedies fearing witchcraft, to no avail.  She was not superstitious. Yet, she suffered all treatments attempted by her people. Those days, one Narayan Balayogi Maharaj lived in Kedgaon, near Pune. He was about nineteen years then. Her fans contacted him. “I shall restore her voice on the condition that she should sing Bhajans in my presence,” he said. Once voice is restored, what would it take to sing Bhajans? so, they agreed to his stipulation. He gave two or three cloves, some sugar candy with holy ash from the sacrificial fire. Strangely enough, her voice was restored. She was able to sing the usual way. The Yogi stayed in Bombay for eight months and spent the remaining four at Kedgaon. She sang some bhajans in his presence during his eight months’ stay in Bombay. Slowly and steadily her mind turned towards god. And, she developed disinterest in mundane pleasures. Her devotion intensified. In 1923, she arranged a great public concert in the town-hall of Bombay and regaled the cognoscente listeners with the fare she served. At the end of the concert she dropped the bombshell: “This is my last performance. I shall neither perform nor take part in musical concerts from hence. I dedicate my music to God.” She was only 40 then. Everybody blamed Narayana Balayogi Maharaj and his spiritual edict for this ascetic disposition in her. Pandit Ramakrishna Bunavajhe was so upset that he expressed his helplessness in anger: “What that bloody ascetic knows about music? He snatched away an invaluable jewel from us.” Mind you, Vajhe Buva was no mean mortal. He was guru to some of the most reputed singers. But, then, was her devotion to music, which she renounced at the drop of a hat,  ordinary?

Death of her husband four years into her renouncing music for public consumption greatly depressed her. Her husband was reputed to be a lakhier. But she noticed that he was deep in debts. Had she changed her mind and began giving concerts she would have earned lakhs of rupees. But no, she did not want to break her vow. She cleared all debts selling off her ten-lakh worth property. She moved into a small house. She put up a picture of Dattatreya in that house and spent the rest of her life singing during morning prayers, and at lighted-camphor offerings during evenings. But the ‘rest of her life’ is no small time. It was almost fifty years. Whether in practising music or in her devotion to god, she spent sixty years of her life, like a Tapas. The epithet “Sage of Music’ fit her perfectly. However, the last two years of her life dragged very hard. In her wantless life, everything was wanting. She broke her spine when she slipped. But, Kumar Gandharva saw to it that there was no amiss in the service of his motherly teacher. Her students and fans, particularly her disciple and the reputed singer Kishori Amonkar came to her help in every respect. Even in that condition she experienced only bliss, never letting the thought of impoverishment come near. She ascended to her eternal abode in the world of Gandharvas in sleep without bothering others, nor suffering the pangs of life liberating from the body.

Ustad Nazir Khan had two brothers. They were maestros in singing Dhrupadhs and Dhamar. Anjani Bai also worked hard at singing Dhrupadhs in the style of Gwalior Gharana. Pandit Vishnu Narayan Bhatkhande  used to visit Ustad Nazir Khan and his brothers to discuss matters relating to musicology.  She learnt so many things listening to their discussions. Pandit VN Bhatkhande was the great modern musicologist who classified, reorganised and prepared syllabus for the Hindustani Music.

Anjani Bai served Prof. Sri Jeevan Ramji Maharaj of Vallabha Tradition and learnt devotional music. She appropriated the style of Natthan Khan of Agra Gharana.

Her guru Nazir Khan let her practice for ten years.  But in the first five years all that he taught her was only Two Ragas… Yaman and Bhairavi. While all the notes in Yaman are tivra swaras, all the notes in Bhairavi are komal swaras. Getting a complete grip over those two Ragas amounts to familiarity with all the twelve notes.  Then it would be easy to learn oudava- shaadava Ragas. She conned hundreds of Cheezes and Bandishes.

Before renouncing music, she performed in the temple of Lord Viswanatha of Benares. All famous personalities of that time attended to take part in that. It was an event organised under the auspices of the Kashi Naresh. As the deity was being bathed in holy waters on one side, she  bathed him on the other with her devotional music, and at the conclusion, wrapped her Tambourine permanently in a cloth dedicating it to the Lord Shiva. That Tambourine was a presentation to her by Chatrapati Sahu Maharaj of Kolhapur.


Samala Sadasiva

(Note:  This was an essay written by late Samala Sadasiva long time back. There were some chronological errors which are bound to happen as he had mentioned them only from his memory, and not from records. For the convenience of the  readers I have corrected those minor and insignificant inconsistencies only with the intention to make the information more authentic. If it looks silly, I may be forgiven for my overenthisiasm… Translator)

For more details about Anjani Bai pl. visit:

1.  http://www.womenonrecord.com/music-makers/artists/anjanibai-malpekar.

2. http://swaramandakini.com/biographies_maestros.html

Image Courtesy: http://1.bp.blogspot.com/
Image Courtesy: http://1.bp.blogspot.com/



అంజనీబాయి  మాల్పేకర్

                                                                                      — సామల సదాశివ

ఇటీవల గంధర్వ లోకం చేరుకున్న  సుప్రసిద్ధగాయకుడు  కుమార్ గంధర్వ సంగీత రసజ్ఞులయిన తన మిత్రులతో అంజనీబాయి గురించి తరచుగా చెప్తుండేవాడు.  “మాయి” అని పిలిచేవారామెను. ఆ కాలంలో చాలా మంది ఆమె నలాగే పిలిచే వాళ్ళు. మాయి అంటే తల్లి. కుమార్ గంధర్వకు సంగీత రహస్యాలు నేర్పేటప్పుడు ఆమె వయసు ఇంచుమించు ఎనభై సంవత్సరాలు. ఆ వయసులోనూ ఆమె ఏమాత్రం తొణకని మధుర గంభీర కంఠంతో సంగీత శాస్త్రవిశేషాలను తాను విన్న మహాగాయకుల గాయన శైలిని గంటలు గంటలు వినిపించేది.  నడయాడే విజ్ఞాన సర్వస్వమామె.  సంగీత విద్యను  సంపాదించడానికి ఆమె చేసిన సాధన అంతా యింతా కాదు.  అదొక కఠోర తపస్సు.  అందుకే సంగీత రసికులామెను గాన తపస్విని అని గౌరవంగా పిలిచేవాళ్ళు.  ప్రజలు పరవశించి ఇచ్చిన ఆ బిరుదు  నేడు ప్రభుత్వమిచ్చే పది పద్మశ్రీల పెట్టు. కుమార గంధర్వ అన్నది కూడా బిరుదే.  అతని పేరు శివపుత్ర సిద్ధరామప్ప కోంకళి.  కాని ఆ పేరు తెలిసిన వాళ్ళు కొందరే.  బాల గంధర్వ, సవాయి గంధర్వ, ఛోటా గంధర్వ అనేవీ బిరుదులే. ఆ బిరుదులవలననే గుర్తింపబడిన ఆ గాయకుల అసలు పేర్లు వేరే.

కుమార్ గంధర్వది సహజసిద్ధమైన గంధర్వ గాత్రం.  ప్రొఫెసర్ దేవధర్ దగ్గర శాస్త్రీయ పద్ధతిలో సంగీత విద్య నభ్యసించి, పట్టుదలతో సాధనచేసి గొప్ప గాయకుడైనాడు. ఏ సంగీత సభలోనో అతని గానాన్ని విన్న  అంజనీబాయి మాల్పేకర్ ఆనందపరవశురాలయింది. సభముగిసిన తర్వాత తన దగ్గరకి పిలిపించుకుని, “కుమార్, నా దగ్గర లెక్కలేనన్ని  బందిషులున్నవి. నే నెలాగూ సన్యసించినానుగదా. నా నేర్చిన విద్య వ్యర్థమౌతున్నది. నీకిష్టమైతే కొన్ని చీజులు, బందిషులు నేర్పుతాను అన్నది. కుమార్ గంధర్వ ఆశించని మహాభాగ్యమది. ఆమె వాత్సల్యానికి ముగ్ధుడైనాడు. ఆమె పాదాలు పట్టుకున్నాడు. నిజానికి ఇంకేమీ నేర్చుకునే అవసరం లేదతనికి.  అప్పటికే అతని కీర్తి దేశం నలుమూలలా వ్యాపించింది.  అయినా అంతటి మహనీయురాలు  తనకు తానై నేర్పుతానంటే కాదనగలడా? అయితే ఆమెనుండి తాను నేర్చుక్కోవలసినది చాలా ఉన్నదని త్వరలోనే గ్రహించినాడు. గాత్ర సంగీతానికైనా, వాద్యసంగీతానికైనా, నాట్యానికైనా,  నిత్యసాధన అవసరం.  దాన్ని ‘రియాజ్ ‘ అంటారు. మనదేశంలో అగ్రగణ్యుడైన తబలిస్టు  ఉస్తాద్ అహ్మద్ ఖాన్ తిరఖ్ వా. అతడు తొభైయేళ్ళవయసులో గూడా చీమలు పారేచోట, దోమలుకుట్టేచోట కూర్చుండి రాత్రుళ్ళు కొన్ని గంటలు సాధన చేసేవాడట.  నాలుగు దశకాల క్రిందటే అంజలీబాయి రియాజ్ వదిలిపెట్టింది. అయినా జన్మకంతటికీ సరిపడే తపస్సు చేసి ఉన్నది. కాబట్టి అప్పుడప్పుడు  కొన్ని స్వరాలు మొరాయించినా, ఆ వయసులోనూ అద్భుతంగా పాడేది.

ఒకనాడు భైరవిలో  ఏదో చీజ్ తాను పాడి వినిపిస్తూ నేర్పుతున్నది. తన్మయుడైవింటున్నాడు కుమార్ గంధర్వ.  ధీర గంభీరమైన  ఆమె మధురకంఠంలో భైరవి రూపుదిద్దుకుంటున్నది. కాని ఆమె ముఖంలో ఏదో అసంతృప్తి. ఏదో ఆందోళన. ఏదో అందుకునే ప్రయత్నం.  ఏదో అందుకోలేకపోతున్నాననే ఆవేదన. అదంతా ఎందుకో అర్థం కాలేదతనికి.  “మాయీ! మీ భైరవి పరమాద్భుతంగా ఉన్నది. మీ ముఖంలో ఆ అసంతృప్తి ఎందుకు?” అని ప్రశ్నించినాడు.  మాయీ తంబుర పక్కనబెట్టి నిట్టూర్చింది. 

“నా భైరవిపరమాద్భుతంగా ఉన్నదా? ఒక లోపం కనిపించటం లేదా నీకు? భైరవి రాగానికి చెందిన అన్ని స్వరాలను నా కంఠం సరిగా  పలుకుతున్నది. కాని నా కంఠం  పలుకుతున్న మధ్యమ్ భైరవి రాగానిది కాదురా. ఆ మధ్యమ్ నాకు అందినట్లే అందుతున్నది కాని, నా గొంతులోకి దిగటం లేదింకా. సాధన వదిలిపెట్టి చాలానాళ్ళాయెగదా” అని ఆవేదన వ్యక్తం చేసింది అంజనీబాయి.  మూడు రోజులు ఆ రాగాన్నే పాడుతూ కూర్చున్నదామె.  చివరికి హఠాత్తుగా ఆమె గళంలోంచి ఒక విలక్షణమైన మధ్యమ్ వెలువడింది. ఆ స్వరం చేరగానే భైరవి సర్వాంగ సుందరంగా సాక్షాత్కరించినట్లయింది. కొన్ని క్షణాలు ఇద్దరూ ఆనంద పారవశ్యంలో  వుండిపోయినారు. తర్వాత చెప్పింది. “ఇదిరా కుమార్! భైరవిలో ఉండవలసిన మధ్యమ్.  మధ్యమ్, గాంధార్  లాంటి స్వరాలు చాలా రాగాలలో ఉంటాయి.  పీలూ రాగంలో ఉండే గాంధార్  వేరు. మాల్ కౌంస్ లో ఉండే  గాంధార్ వేరు.  దేని స్వరూపం దానిదే. దేని స్వభావం దానిదే. దేనిస్ట్రక్చర్ దానిదే.  పాట కచేరీలు చేసే వాళ్ళందరికీ స్వరపరిజ్ఞానం ఉంటుంది. స్వరపరిజ్ఞానం లేనిదే  ఏ రాగమైనా ఎలా పాడగలరు? పరిజ్ఞానం సరిపోదురా. పరిచయం కావాలి”. ఇలా పన్నెండు స్వరాలతో పట్టి పట్టి పరిచయం చేసింది అంజనీబాయి.  ఆ ముచ్చట్లే చెపుతుండేవాడు కుమార్ గంధర్వ.

స్వర పరిచయం అనగానే  ఇదివరకు ఎక్కడో చెప్పిన కొన్ని ముచ్చట్లు జ్ఞప్తికి వస్తున్నాయి. అవన్నీ ఈ వ్యాసంలో అనవసరం. అయినా ఒక ముచ్చట చెప్పాలనే ప్రలోభాన్ని అణచుకో లేకపోతున్నాను. 

నలభై నలభై ఐదేళ్ళ క్రిందటి ముచ్చట.  ఆలిండియా రేడియో బొంబాయిలోని  ఐదవ నంబరు స్టూడియోలో కొన్ని రాగాలూ, ఠుమ్రీలు రికార్డుచేసి వెలుపలకి వస్తున్నాడు ఉస్తాద్ బడేగులాం ఆలీఖాన్. వెంట ప్రొగ్రాం ప్రొడ్యూసర్  కె. డి. దీక్షిత్ ఉన్నాడు.  దీక్షిత్ సంగీత ప్రియుడే గాక సంగీతజ్ఞుడుకూడా. అతని పట్ల ఉస్తాద్ కు అంతులేని అనురాగం.  అంతలో రెండవ నంబర్ స్టూడియోలోంచి  ఎవరిదో ఆలాప్  వినిపించింది. ఆలాప్ లోనే ఉన్నాడా గాయకుడు.  ఆ స్థాయిని అందుకో లేదింకా.  “ఉస్తాద్! ఎవరో కాని భీంపలాస్ ను చక్కగా ఆలాపిస్తున్నాడు కదా?” అన్నాడు దీక్షిత్.  ఉస్తాద్ గుబురు మీసాల్లోంచి  గుంభనంగా నవ్వి తన భారీ కాయాన్ని కారులో చేరవేస్తూ,  “బేటా! అతడెవరో ఘరానా గాయకుడే. కాని అతను పాడబోతున్న రాగం భీంపలాసి కాదు.  మాల్ కౌంస్ పాడుతున్నాడు. అతని గాంధార్ స్వరాన్ని గమనించు. అది భీంపలాసిలో ఉండేది కాదు. మాల్ కౌంస్ లో వుండాల్సింది” అన్నాడు. దీక్షిత్ కది వింతగా తోచింది.  ‘అంత స్పష్టంగా భీంపలాసి రాగం వినిపిస్తుంటే  మాల్ కౌంస్ అంటాడేమిటి? తనకు మాత్రం స్వరజ్ఞానం లేదా?’ అయినా అంతటి ఉస్తాద్ తో తర్కించే సాహసం చెయ్యలేకపోయినాడు.  కారులో అతన్ని దించవలసినచోటదించి  రేడియో స్టేషనుకి తిరిగివచ్చి, సరాసరి రెండవ నంబరు స్టూడియోకి వెళ్ళినాడు. గాయకుడు తనపాట రికార్డు చేసి వెళ్ళిపోయినట్లు తెలిసింది.  అతడు రికార్డు చేయించింది రాగ్ మాల్ కౌంస్ అనికూడా  తెలిసింది.  ‘ఉస్తాద్ చెప్పిందే నిజమాయెనా?  అతన్ని ఉస్తాద్  అని  ఊరికే అన్నారా? స్వరపరిజ్ఞానం సరిపోదు.  స్వర పరిచయం కూడా అవసరమే’ అనుకున్నాడు  దీక్షిత్.

ఈ అవాంతర విషయాన్ని  వదిలిపెట్టి అసలు విషయానికి వద్దామిక.   ఇది అవాంతర విషయమైనా అనవసర విషయం మాత్రం కాదు. 

అప్సరసల వంటి అందం. కిన్నెరుల కంఠం. గంధర్వుల గాయన శైలి.  ఈ మూడు విశేషాలూ అంజనీబాయిగా మూర్తీభవించేయంటే అతిశయోక్తి అనిపించవచ్చుకానీ, స్వభావోక్తే. ఎంతటి అందమామెది! ఏమి గాత్రమామెది! పేచ్ దార్, దమ్ దార్ తాన్లతో రవ్వలు రువ్వే ఆమె గాయన శైలి ఎంతటి సమ్మోహనశక్తి గలది!

ఎనిమిదేళ్ళ వయసులో భేండీ బజార్ ఘరానాకి చెందిన  ఉస్తాద్ నజీర్ ఖాన్ చేత  గండాబంధనం జరిగింది. సంగీత గండా బంధనం అంటే గురువుచేత దీక్షా కంకణం ధరించడం. ఉస్తాద్ నజీర్ ఖాన్ ధనాపేక్ష కలవాడు కాదు.  గండాబంధన సందర్భంలో  శిష్యురాలు పళ్ళెంలో సమర్పించిన గురుదక్షిణలోంచి ఐదణాలు మాత్రం పరిగ్రహించినాడు. ‘నా శిష్యురాలు గొప్ప గాయకురాలై నాకూ, నా ఘరానాకూ కీర్తి ప్రతిష్ఠలు ఆర్జించిపెడితే అదే నాకు గురు దక్షిణ.” అన్నాడు. పదిసంవత్సరాలు నేర్పినా ప్రతిఫలం నామమాత్రంగానే స్వీకరించేవాడు. పదహారేళ్ళ వయసులోనే మొదటి పాట కచేరీ ఘనంగా జరిగింది.  ఆనాటి ఉస్తాదులూ, గాయనీ మణులు ఆమె ప్రతిభను, సాధనను, గుర్తించి ముక్త కంఠంతో ప్రశంసించినారు. అప్పుడు సభలోనే ఉన్న గురువుగారిని పట్టువస్త్రాలతో  సన్మానించి పదిహేనువేలరూపాయల గురుదక్షిణ సమర్పించి పాదాభివందనం చేసింది. ఉస్తాద్ శిష్యురాలి ప్రతిభను చూసి సంతోషించేవాడు.  అందాన్ని చూసి ఆందోళన చెందేవాడు. “బేటీ! నీ ముఖాన్ని అద్దంలో చూసుకోకు.  అలంకరణలపట్ల మోజు పెంచుకోకు.  రసికులయిన సంపన్నులని రంజింపజెయ్యటానికి కాదమ్మా ఈ విద్య. భగవంతుణ్ణి చేరుకునే తిన్నని బాట ఇది.” అని పదే పదే హెచ్చరించేవాడు.  ఈ భయమే ఆమె తల్లి మనసులోనూ ఉండేది.  ఆమె అందాన్నీ, గానకళా ప్రావీణ్యాన్నీ వలచి వచ్చిన ఒక సంపన్న యువకుడికి  ఇరవై ఏళ్ల వయసులోనే పెళ్ళిచేసింది.  ఆ దంపతుల అనురాగం  ఆదర్శప్రాయమైంది.  అతని పేరు వసన్ జీ భగవాన్ దాస్ వేద్. ఆ సంపన్న వ్యాపారికి ఏవో ఆర్థిక సంకటాలుండేవి.  ఎవరితోనూ చెప్పుకునే వాడు కాడు కానీ లోలోన బాధపడే వాడు.  అంజనీబాయి పాటకచేరీ ఎక్కడ  ఏర్పాటయినే వెంట అతడుండవలసిందే. రాజుల, నవాబుల, అమీర్ల కాలం అది.  అనేకు లామె విద్యని గౌరవిస్తే కొందరామె అందాన్ని మోహదృష్టితో చూసేవాళ్ళు.  ములుకుల్లా గుచ్చుకునే అలాంటి చూపులనుంచి తన్నుతాను రక్షించుకునే ప్రయత్నంలోనే ఎప్పుడూ ఉండే దామె.  అయినా ఆమె పొందిన గౌరవం సామాన్యం కాదు. 

“నేను సభలో ప్రవేశించగానే రాజులూ, మహారాజులూ, నా గౌరవార్థం నిల్చుండేవాళ్ళు”  అని తన శిష్యులకు చెప్తుండేదామె.  అది యదార్థం. బరోడా నరేశుడు  శాయజీరావు గాయక్వాడ్ అంజనీబాయిని తన కూతురుగా భావించి  ప్రతి సంవత్సరం  చీర, రవికెతో  సత్కరించేవాడు.  ఇండోర్ నరేశుడు  తుకోజీరావు హోల్కార్ ఆమెను సోదరిగా భావించి  భావూదూజ్  ( దీపావళి తరువాతి విదియ) నాడు ఆహ్వానించి సత్కరించేవాడు.  పాలన్ పూర్ నవాబు ఆమెను ఛోటీ ‘మీరాబాయి ‘ అని గౌరవించేవాడు.

ఒక సేఠ్ గారింట్లో గ్లాసుడు పాలు తాగివచ్చిన తర్వాత ఆమె కంఠం మూగవోయింది. గాయకురాలి కంఠం మూగవోతే  ఇక మిగిలిందేమిటి? రాగమెత్తటం అటుంచి గట్టిగా మాట్లాడితేనే నోట్లోంచి రక్తం పడేది.  ఎన్ని రకాల చికిత్సలు చేయించినా ఫలితం కనిపించలేదు.  మంత్ర తంత్రాలు, భూతవైద్యం ఏదీ ఫలించలేదు. ఆమెకు మూఢ విశ్వాసాలు లేవు. అయినా తనవారు తలపెట్టిన అన్ని రకాల చికిత్సలను చేయించుకున్నది.  ఖేడ్ గాంవ్ అనే ఊరిలో నారాయణ మహరాజ్ అనే బాలయోగి ఉండేవాడు. అతని వయస్సప్పుడు పదమూడు, పధ్నాలుగేళ్ళే. అంజనీబాయి అభిమానులు ఆ యోగిని ఆశ్రయించినారు. “ఆమె గాత్ర శుద్ధి చేస్తాను. కాని ఆమె నా దగ్గర భజనలు పాడాలె” అన్నాడా యోగి. గాత్రం బాగుపడాలి గాని, భజన చేయటం ఎంత పని? సమ్మతించినారు. మహరాజ్ రెండుమూడు లవంగాలు, ఖండశర్కరపలుకులు, హోమంలోంచి విభూతి కలిపి ఇచ్చినాడు.  అది సేవించిన తర్వాత చిత్రంగా ఆమె గాత్రశుద్ధి జరిగింది. మళ్ళీ యధాప్రకారం పాడగలిగింది.  బొంబాయిలో మహరాజ్ ఎనిమిదినెల లుండేవాడు. చాతుర్మాస్యం ఖేడ్  గాంవ్ లో గడిపే వాడు. ఆ ఎనిమిదినెలలూ, అంజనీబాయి అతని సన్నిధిలో కొన్ని గంటలు భజనలు పాడేది. రాను రాను ఆమె చిత్తం దైవాయత్తమయింది. ఐహిక భోగాలపట్ల ఆసక్తి సన్నగిలింది. పారమార్థిక చింతన ప్రబలమయ్యింది. 1923వ సంవత్సరం బొంబాయి టౌన్ హాల్ లో ఒక బ్రహ్మాండమయిన పాటకచేరీ ఏర్పాటుచేసి  తాను నేర్చిన విద్యతో సంగీత రసికులను ఆనందాబ్ధిలో ఓలలాడించింది. పాట కచేరీ సమాప్తి చేస్తూ, ‘ఇక నేను పాట కచేరీలు చెయ్యను.  సంగీత సభల్లో పాల్గొనను. నా నేర్చిన విద్యను నారాయణార్పితం చేస్తున్నాను’ అని ప్రకటించింది. అప్పుడామె వయస్సు 40 సంవత్సరాలే. ఈ వైరాగ్యానికి నారాయణ మహారాజ్ ఆదేశమే కారణమని అంతా అతన్ని నిందించారు. పండిత్ రామకృష్ణ బునావఝే  కోపం పట్టలేక ‘ఆ సన్నాసికి సంగీతం  సంగతేమి తెలుసు? ఒక అనర్ఘరత్నాన్ని మా అందరి లోంచి లాక్కున్నాడు’ అని తన ఆవేదనని వ్యక్తం చేసినాడు.  వఝే బువా సామాన్యుడు కాడు.  ఎందరో ప్రఖ్యాత గాయనీ గాయకులకు గురువు. అంత సునాయాసంగా త్యజించిన ఆమె  సంగీత సాధన  సామాన్యమయిందా?  

సంగీత సన్యాసం పుచ్చుకున్న నాలుగేళ్లకే భర్త హఠాన్మరణం అంజనీ బాయిని కృంగదీసింది. లక్షాధిపతిగా పేరుగాంచిన ఆమె భర్త  నిండా అప్పుల్లో మునిగినాడని తెలిసింది. ఆమె తలుచుకుంటే మళ్ళీ తంబురాపట్టుకుని పాటకచేరీలు చేసి లక్షలార్జించగలిగేది. కాని ప్రతిజ్ఞాభంగం చెయ్యదలుచుకో లేదు.పదిలక్షలు విలువజేసే తనయావదాస్తిని తెగనమ్మి భర్త ఋణాలన్నీ తీర్చివేసింది. తానొక చిన్న యింటికి మారింది. ఆ యింట్లో దత్తాత్రేయుని పటం ప్రతిష్టించి ప్రతిదినం ప్రొద్దున పూజాసమయం లోనూ, రాత్రి హారతి సమయంలోనూ భజనలు పాడుతూ శేషజీవితం గడిపింది. శేషజీవితమేం చిన్నదా? దాదాపు యాభై ఏళ్ళు.  సంగీత సాధనలోనైతేనేమి, దైవారాధనలోనైతేనేమి, ఆమె జీవితంలో అరవై యేళ్ళు తపస్సులోనే గడిచినవి. “తపస్విని” అన్నబిరుదు ఆమెకు అన్నివిధాలా సార్థకమైనది.  చివరి రెండు  సంవత్సరాలూ చాలా కష్టంగా గడిచినవి.  దేనికీ కొరతలేని జీవితం గడిపిన ఆమెకు చివరి దశలో అన్నింటికీ అభావమే. వార్థక్యంలో కాలుజారి పడినందున వెన్నెముక విరిగినది. కుమార్ గంధర్వ వందనీయ అయిన తన గురుమాత సేవలో ఏ లోపమూ రానీయలేదు. శిష్యులూ, అభిమానులూ, ముఖ్యంగా నేటి ప్రసిద్ధ గాయని కిశోరీ అమోంకర్ (Kishori Amonkar) అన్నివిధాలా ఆదుకున్నారు.  ఆ స్థితిలోనూ ఆమె నిత్యానందానుభూతినే పొందింది. కానీ దైన్యభావాన్ని దరిచేరనీయలేదు.  ఎవరినీ కష్టపెట్టక, తనూ ప్రాణప్రయాయాసాన్ని పొందక నిద్రలోనే హాయిగా గంధర్వలోకానికి వెళ్ళిపోయింది.

ఉస్తాద్ నజీర్ ఖాన్ కి ఇద్దరు సోదరులు. వాళ్ళు ద్రుపధ్, ధమార్ గాయనం లో ఆరితేరినవారు. గ్వాలియర్ ఘరానాకు చెందిన ద్రుపధ్ గాయనంలోనూ ఆమె పరిశ్రమ చేసింది. ఉస్తాద్ నజీర్ ఖాన్ తోనూ, అతని సోదరులతోనూ సంగీత విషయాలు  చర్చించటానికి తరచుగా పండిత్ భాత్ ఖండ్ వచ్చేవాడు.  ఆ చర్చలు వింటూ  ఆమె  అనేక సంగీత రహస్యాలు తెలుసుకున్నది. హిందూస్తానీ సంగీతాన్ని వ్యవస్థీకరించి దానకొక సిలబస్  తయారుచేసిన మహనీయుడు పండిత్ విష్ణునారాయణ్ భాత్ ఖండే.

వల్లభ సంప్రదాయానికి చెందిన ఆచార్య శ్రీ జీవన్ రాం జీ మహారాజ్ ను సేవించి భక్తి సంగీతం నేర్చుకుంది. ఆగ్రాఘరానాకు చెందిన ఉస్తాద్ నత్థన్ ఖాన్ గాయన శైలిని స్వంతంచేసుకుంది.  ఆమె గురువు ఉస్తాద్ నజీర్ ఖాన్ పదేళ్ళు సాధన చేయించినాడు. మొదటి ఐదేళ్ళలో అతడు నేర్పినవి రెండే రెండు రాగాలు. యమన్  కళ్యాణ్, భైరవి. యమన్ లో అన్నీ తీవ్ర స్వరాలు. భైరవిలో అన్నీ కోమల స్వరాలు. ఈ రెండురాగాలమీద సంపూర్ణాధికారం సంపాదిస్తే, పన్నెండు స్వరాలతో పరిచయం కలిగినట్లే.  ఔడవ, షాడవరాగాలు నేర్చుకోవడం చాలా సులభం. ఆమె కంఠగతం చేసుకున్న చీజులు, బందిష్ లు కొన్ని వందలు.

సంగీత సన్యాసం పుచ్చుకునేముందు కాశీ విశ్వనాథాలయంలో, పాటకచేరీ జరిపింది. ఆ కచేరీలో పాల్గొనటానికి ఆనాటి పెద్దలంతా వచ్చినారు.  కాశీనరేశుని పర్యవేక్షణలో జరిగిన పాటకచేరీ అది. విశ్వనాథునికి జలాభిషేకంతో పాటు, స్వరాభిషేకం చేసి శివార్పణమని తంబూరాను గవిసెనలో దాచింది. ఆ తంబురాను కొల్హాపూర్ నరేశుడు ఛత్రపతి సాహూ మహరాజ్ బహూకరించింది.

for more info about Anjanibai visit: http://www.womenonrecord.com/music-makers/artists/anjanibai-malpekar


%d bloggers like this: