Begum Akhtar (Part 2) … Samala Sadasiva, Indian


The experience of cognoscente Kishan Sing Chavda is worth mentioning.

He was then working as Diwan with Maharaja of Nilam Nagar. It was a common practice those days for the native rulers having some work with the Viceroy to keep him in good humor, and stay close to Viceroy. Calcutta in December is delectable. So, Viceroy usually held his court in December in Calcutta. That was December 1938.  Accompanying the Maharaja, Kishan Sing Chavda put up in a star hotel in Calcutta. The Maharaja was a connoisseur of music. So whenever he could find time, he either invited the singers to his place or visited them. Aktaribai was living in Calcutta those days. True artistes never care for money as much as they care for a true aficionado of their art. While performing before the Maharaja she noticed Chavda askant, many times, nodding his head appropriately and expressing his appreciation at the right time. She understood he was a connoisseur of music.  One day, after her performance, she requested him to follow her up to the car. Seating in the car, she said, “Chavdaji! Grace my house with your presence! I shall render some cheeses especially for you.” What a divine blessing, thought Chavda.

So he went to her house one day. She invited him with due courtesies and signalled her “Saajindas” (accompanying musicians). Before she could commence the Alapana, she received a message about the arrival of the Maharaja of Nilam Nagar. It was embarrassing for Chavda to appear before his Maharaja that way. She understood his predicament. So she sent him to her bed room and invited the Maharaja in. She signalled her Saajindas again and she commenced her Alapana. Again there was a message that, this time, the Maharaja of Pratapgarh was waiting below. Another complication now. Sending the Maharaja of Nilam Nagar into the same bed room as Chavda was in, she invited the Maharaja of Pratapgarh up, gave him the traditional welcome befitting him, rendered him the cheeses he requested, accepted his generous honorarium, and bade him farewell. The Maharaja of Nilam Nagar and his Diwan were sitting silent in her bed room all the while. She invited them back into the Darbar Hall, seated them comfortably and rendered them cheeses to their heart’s content. That’s the presence of Goddess Saraswati. There was no discrimination of class and status there. King and his subject were treated alike. Learned men were always welcome.

The two listeners were thrilled. At the behest of the Maharaja, Chavda tried to offer her five hundred rupees while getting down. The Maharaja was very shrewd. He smiled and kept quiet. But Baiji did not stop at that. “Chavdaji! The reason for my inviting you here is not to take from you, but to offer you. I offered my rudimentary knowledge before you. Treat it as a small and humble present of an ordinary  practitioner of music to its connoisseur.” And she bowed her head with all humility and saluted.

“The head that never bowed before Kings and Sovereigns, had bowed before an ordinary servant of a court. Baiji who was not easily pleased with offerings of thousands in compensation for her performance, was immensely pleased for merely listening to her,” said Chavda.

Born into a traditional muslim family, Akhtari Begum had developed interest in music and learnt classical music with Ustad Ata Mohammed Khan of Patiala Gharana for sometime, and with Ustad Abdul Waheed Khan of Kirana Gharana for some more time. Yet, her heart was with Thumri, Dadra, Ghazal and Bhajan. Those days education in such genres was received only by Court-prostitutes. So, she was separated from her family. She earned immortal fame and riches as Akhtari Bai. She attained respectable status as Begum Akhtar after marrying Barrister Abbasi. As a corollary to it, she was compelled to undergo certain societal restrictions as well. Her music fell silent under the veil. Harmonium, Tabla and Tambourine were condemned to some corner. Not only for her fans, it became insufferable even to her, who thought that singing was synonymous with living. Whenever her fellow musicians visited their house, Abbasi played a good host. But she helplessly and silently shed tears for her condition. Whenever she heard the music of her contemporaries she cried. Malika Pukhraj her close pal but not her equal when it comes to singing Ghazals, once came to tears seeing Begum Akhtar in such a state. Malika Pukhraj mentioned this in an interview. 

Barrister Abbasi had great taste for Urdu Ghazals. He was also a music lover. But he could not permit his wife, belonging to a reputable family, to sing in public.  Sunil Bose was a good singer and a scholar of music. He was appointed as Programme Producer at Lucknow Station of All India Radio. Luckily for him, he could find accommodation near “Akhtar Manjil”, the palace of Begum Akhtar. He was an old acquaintance of her. So he used to frequent her house along with his wife and engaged in discussions on music and literature with the couple. He noticed the shades of grief and despair in the face of Begum Akhtar whenever the discussion turned to music. He decided to record her on AIR at any cost. Though Justice Walford was a foreigner, he was a fan of Urdu Ghazals and Hindustani music. With his support Sunil Bose was somehow able to convince Abbasi and record her at AIR. When the Lucknow AIR aired her Ghazals after a long lapse of time, her fans found no bounds for their joy. Abbasi realized that it was a sin to hide that divine blessing under the veil and, from then on himself encouraged Begum Akhtar sing. He was present wherever she gave a programme. She gave many charity programmes. One such programme was arranged in Ahmedabad on 30th October 1974. She reached the place along with Abbasi. Noticing she was not well, Ustad Amjad Ali Khan entreated her, “Ammijaan! you are not at all in good health. Better you refrain from singing for today.”

“My son! I promised them. How can I break the promise now?” she replied and went ahead. She often said, “I will sing to my last breath.” Living to her word, she breathed her last after the concert was over on the stage.

Begum Akhtar had a remarkable style of singing Ghazals. She gave precedence to the meaning of the Ghazal. She treated the Raga secondary. She would begin the concert with a famous Raga, but without making a detailed Alapana, she would sing each “Sher” (couplet)of the Ghazal  with a touch of that Raga pronouncing each word clearly and perfectly. She never attempted to display her proficiency in music while singing Ghazals. “Delineation of Raga with the notes or with voice modulation shall spoil the mood and meaning of the Ghazal,” she used to advise her disciples. And she followed what she prescribed. For that reason she could bring many poets into limelight. Listening to her Ghazals, people shall feel they were listening some melodious music and some great poetry.  There are many people singing Ghazals these days. Some of them earned name and fame. But it is beyond this generation to reach Begum Akhtar’s level. To learn how to render a Ghazal, these people who release cassettes and cut discs each day, should first listen to her carefully time and again. 

“Like the devotees celebrating weekly programmes, we used to celebrate Begum Akhtar’s week with her records in our times,” once said, Padma Bhushan Purushottam Lakshman Des Pande.

She liberally gave education to many students. Affectionately called “Ammijaan” by her disciples, she imparted her singing style to everybody without any expectations. Students like Shanti Hiranand, Rita Ganguly, and Anjali Banerjee still keep her style alive. We cannot but remember Begum Akhtar, when we listen to Shobha Gurtu, who sings Ghazals very much in her style, even though she was not her student.

The Government of India released a commemorative postal stamp recently, on the 25th death anniversary of Begum Akhtar. And the first stamp was presented to Malika Pukhraj, her childhood pal. She was specially invited from Pakistan for this. All music lovers appreciated the gesture of the Government and praised it as most appropriate.

(Note: This was an old article written by  late Samala Sadasiva. Some of the personalities referred to by him in present tense, like Malika Pukhraj, Purushottam Lakshman Des Pande, etc., are no more. ) 

Image Courtesy: http://1.bp.blogspot.com/

Samala Sadasiva

1928 – 8 August 2012



బేగంఅఖ్తర్ … సామల సదాశివ

(మలయ మారుతాలు” నుండి)

(Part 2)

సంగీత రసికుడైన కిషన్ సింగ్ చావ్ డా అనుభవం చెప్పుకోదగ్గది.

అతనప్పుడు నీలం నగర్ మహరాజా దగ్గర దీవాన్ గా పనిచేస్తున్నాడు. వైస్రాయ్ ఎక్కడ ఉంటే అతనితో అవసరం ఉన్న స్వదేశీసంస్థానాధీసులు అక్కడ ఉండడం పరిపాటి. కలకత్తాడిసెంబర్ కమనీయమైంది. కాబట్టి వైస్రాయ్ దర్బారు డిసెంబరు నెలలో కలకత్తా నగరాన జరిగేది. డిసెంబరు 1938. కిషన్ సింగ్ చావ్ డా తన రాజావారి వెంట ఒక భవ్యమైన హోటల్లో బసచేసి వున్నాడు. మహరాజావారు సంగీతప్రియులు. కనుక అవకాశం దొరికినపుడల్లా గాయనీగాయకులను స్మరించుకునేవారు. అక్తరీబాయి అప్పట్లో కలకత్తాలో ఉండేది. నిజమైన కళాకారులు నిజమైన సంగీత రసికులకు ఇచ్చేవిలువ డబ్బుకీయరు. రాజావారి ముందు పాడుతున్నప్పుడు సందర్భశుధ్ధిగాతలూపుతూ శహబాష్ ఇచ్చే చావ్ డాను చాలసార్లు కడగంట గమనించింది. అతడు నిజమైన రసికుడని అర్థం చేసుకుంది. ఒకనాడు పాటవినిపించి కిందికిపోతూ తనకారుదాకా రావలసిందిగా అతన్ని అభ్యర్థించింది. కారులోకూర్చుంటూ, “చావ్ డాజీ! ఒకసారి నా యింటిని పావనం చెయ్యండి. మీకు ప్రత్యేకంగా చీజులు వినిపించాలని ఉన్నది” అని మనవి చేసింది. అహో భాగ్యం అనుకున్నాడు చావ్ డా.

ఒకనాడు ఆమె నివాసభవనానికి వెళ్ళినాడు. సాదరంగా అతన్ని ఆహ్వానించి సాజిందాల (వాద్యకాండ్రు)కు సంజ్ఞ చేసింది. ఆలాపన ఆరంభించబోతుండగా నీలంనగర్ మహారాజావారు వేంచేసినారని క్రిందనుండి వార్త వచ్చింది. తను రాజావారి కంటపడడం చావ్ డా కు సంకట పరిస్థితి. అతని అవస్థ గమనించిన బాయీజీ అతన్ని తన శయనాగారంలోకి పంపి మహారాజావారిని ఆహ్వానించింది. మళ్ళీ సాజిందాలకు సంజ్ఞ. మళ్ళీ ఆలాపన. అంతలోనే ప్రతాప్ గఢ్ మహారాజావారు వచ్చినారని వార్త. మళ్ళీ చిక్కువచ్చి పడింది. మహారాజావారిని అదే శయనాగారంలోకి పంపి ప్రతాప్ గఢ్ మహారాజాను పైకి ఆహ్వానించింది. జరుపవలసిన అతిధిమర్యాదలు జరిపి, అతడుకోరిన చీజులు వినిపించి, ఇచ్చిన పారితోషికం స్వీకరించి కిందికి పంపివేసింది. శయనగృహంలో తేలుకుట్టినదొంగల్లా మౌనంగాకూర్చున్నారు మహారాజా, అతని సెక్రటరీ. వాళ్ళిద్దర్నీ దర్బారు హాల్లోకి తెచ్చి, కూర్చుండబెట్టి తనివిదీరా విలువైన చీజులు వినిపించింది. అది సరస్వతి సన్నిద్గానం. అక్కడరాజూ పేదా సమానులే. అభిజ్ఞుడు  ఆదరణీయుడు. శ్రోతలిద్దరూ బ్రహ్మానంద భరితులైనారు. దిగి వచ్చేటప్పుడు రాజావారి ఆజ్ఞమేరకు ఐదువందల రూపాయలు అర్పించబోయినాడు చావ్ డా. ఆమె మర్యాదగా తిరస్కరించింది. మహారాజు మర్మజ్ఞుడు. మందహాసం చేసి ఊరుకున్నాడు. అంతటితో ఆగలేదు బాయీజీ. “చావ్ డాజీ. మిమ్మల్ని ఇక్కడకి ఆహ్వానించింది స్వీకరించడానికి కాదు. నివేదించడానికి. మీ ముందు నాస్వల్ప విద్యను ప్రదర్శించి ధన్యురాలనైనాను. సంగీత విద్యలో సామాన్య సాధకురాలు సంగీత రసికునికి  సమర్పించిన చిరు కానుక ఇది” అంటూ కృతజ్ఞతాపూర్వకంగా శిరసు వంచి సలాం చేసింది.

“రాజాధిరాజులముందు వంగని శిరస్సు ఒక సామాన్యుడైన రాజోద్యోగి ముందు సవినయంగా వంగింది. వేలకువేలు సమర్పించినా తృప్తిచెందని బాయీజీ విన్నందుకే ధన్యురాలన్నది” అంటాడు చావ్ డా.

సాంప్రదాయికమైన ముస్లిం కుటుంబంలో జన్మించిన అఖ్తరీ బేగం సంగీతం పట్ల ఆసక్తి పెంచుకుని కొన్నాళ్ళు పట్యాలా ఘరనాకు చెందిన ఉస్తాద్ అతా అహ్మద్ ఖాన్ వద్ద, మరికొన్ని నాళ్ళు కిరాణా ఘరానాకు చెందిన ఉస్తాద్ అబ్దుల్ వహీద్ ఖాన్ వద్ద శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని అభ్యసించింది. అయినా అమెకు ఠుమ్రీ, దాద్రా, గజల్, భజన్ ల గాయనమే సమ్మతమయింది. ఆ కాలంలో అది బాయీజీల విద్య. కాబట్టి ఆమె తన కుటుంబానికి దూరమయింది. అఖ్తరీబాయిగా అశేషమైన కీర్తినీ, అపారధనసంపత్తినీ ఆర్జించింది. బారిస్టర్ అబ్బాసీ భార్య అయిన తర్వాత బేగం అఖ్తర్ సమాజంలో గౌరవ స్థానం సంపాదించింది. ఈ సామాజిక గౌరవం వల్ల ఆమె కొన్ని కట్టుబాట్లకు లోనుకావలసి వచ్చింది. బురఖా చాటున ఆమె స్వరాలు మూగవోయినవి. తబ్లా, హార్మోనియం, తంబూరాలు మూల పడ్డవి. పాడటమే జీవితమని భవించిన ఆమె పర్దాచాటుకు వెళ్ళిపోవటం ఆమె అభిమానులకేగాక ఆమెకు కూడా దుస్సహమయింది. ఆమె తోటి గాయనీగాయకులు ఆమె ఇంటికి వస్తే అబ్బాసీగారు ఆప్యయంగా ఆదరించేవారు. కాని ఆమె అసహాయురాలయి మౌనంగా రోదించేది. ఎవరిపాటలు విన్నా ఏడుపువచ్చేదామెకు. గజల్ గాయనం లో ఆమెకు సమానురాలు కాకున్నా సన్నిహితురాలైన మలికా పఖ్రాజ్ (Malika Pukhraj)అమెను ఆ స్థితిలో చూసి తానూ ఏడ్చిందట. మలికా పక్రాజ్ ఒక ఇంటర్వ్యూలో చెప్పిందీ మాట.

బారిస్టర్ అబ్బాసీ ఉర్దూ గజళ్ళపట్ల ఉత్తమాభిరుచిగలవాడే. సంగీత ప్రియుడే. కానీ, పరువుగల కుటుంబంలో ప్రవేసించిన తన భార్య పబ్లిగ్గా పాడటాన్ని అనుమతించలేకపోయాడు. సునీల్ బోస్ స్వతహాగా గాయకుడు, సంగీతవేత్త. అతడు లఖ్నో రేడియో స్టేషన్ కు ప్రోగ్రం ప్రొడ్యూసర్ గా నియుక్తుడయ్యాడు. అదృష్టవశాన అతనికి లఖ్నోలో బేగం అఖ్తర్ హవేలీ “అఖ్తర్ మంజిల్” దగ్గర్లోనే ఇల్లు దొరికింది. అతడామెకు పూర్వ పరిచితుడు. కనుక తరచుగా తన భార్యవెంట అఖ్తర్ మంజిల్ కు వెళ్ళేవాడు. ఆ దంపతులతో సంగీతసాహిత్యాల చర్చచేసేవాడు. సంగీత ప్రసక్తి వచ్చినపుడు బేగం అఖ్తర్ ముఖం మీద కనిపించే నిరాశా నిస్పృహలను గమనిస్తూ, బోసుబాబు ఎలాగైనా ఆమెను లఖ్నో రేడియో నుంచి పాడించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. జస్టిస్ వాల్ఫోర్డ్ విదేశీయుడైనా ఉర్దూ గజళ్ళను, ఉత్తరాది సంగీతాన్ని ప్రేమించేవాడు. అతనితో కలిసి బోసుబాబు ఎలా అయితేనేమి బారిస్టర్ అబ్బాసీని ఒప్పించి బేగం సాహెబాను రేడియో స్టేషనుకు రప్పించగలిగినాడు. బహుకాలం తర్వాత లఖ్నో రేడియో స్టేషన్ ప్రసారం చేసిన ఆమె గజళ్ళను విని అసంఖ్యాకులైన ఆమె అభిమానులు ఆనందభరితులైనారు. అబ్బాసీ కూడ దైవదత్తమైన అలాంటి దివ్యస్వరాలను దాచిపెట్టడం అపచారమని గ్రహించినాడు. ఆనాటినుంచి తానే ఆమెను ప్రోత్సహించినాడు. ఎక్కడ బేగం అఖ్తర్ ప్రోగ్రాం జరిగినా అక్కడ అబ్బాసీ వుండేవాడు. ఆమె ఛారిటీ ప్రోగ్రాములు చాలా ఇచ్చింది. అహమదాబాదులో 30 అక్టోబరు 1974న అలాంటి ప్రోగ్రాం ఒకటి ఏర్పాటయింది. అబ్బాసీ వెంట అక్కడికి వెళ్ళిందామె. ఆమె ఆరోగ్య పరిస్థితి గమనించి ఉస్తాద్ అంజాద్ ఆలీఖాన్ “అమ్మీజాన్, మీ ఆరోగ్యం బాగాలేదు. ఈనాడు పాడకుంటేనే మంచిది” అని వేడుకున్నాడు. “బేటా! మాట ఇచ్చినాను. ఇప్పుడెలా తప్పను?” అని పాటకచేరీ ప్రారంభించి పాట ముగిసిన తర్వాత “చివరి శ్వాస వరకూ పాడుతూనే జీవిస్తాను” అని తరచూ అంటూవుండే బేగం సాహెబా తనమాటను సార్థకం చేసుకున్నది. చివరి శ్వాస అక్కడే విడిచింది.

ఆమె గజల్ గాయన శైలి అతి విశిష్టమైనది. ఆమె గజల్ పాడేటప్పుడు భావానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చేది. రాగాన్ని గౌణంగా పాటించేది. ఏదో ఒక ప్రసిధ్ధ రాగంలో గజల్ ప్రారంభించి అంతగా రాగాలాపన చెయ్యకుండా, స్పష్టమైన, శుధ్ధమైన ఉచ్ఛారణతో ఒక్కొక్క షేర్ నూ ఆ రాగస్పర్శతో పాడేది. గజల్ పాడేటప్పుడు తన సంగీత పాటవాన్ని ప్రదర్శించేది కాదు. సరిగమలు వెయ్యడం గాని, తాన్ బాజీ చేయటం గాని గజల్ భావ సౌందర్యాన్ని మరుగుపరుస్తాయని తన శిష్యులకు చెప్పేది. తానూ అలాగే పాడేది. కాబట్టే ఎందరో కవులకు ఆమె ప్రతిష్ఠ కలిగించింది. ఆమె గజళ్ళు వింటుంటే శ్రోతలు మధురమైన సంగీతం వింటున్నామన్న అనుభూతిని పొందుతారు. అందమైన గజల్ వింటున్నామన్న ఆనందం పొందుతారు. ఈనాడు ఎందరో గజళ్ళు పాడుతునారు. కొందరికి గొప్ప కీర్తి ప్రతిష్ఠలు కూడా లభించినాయి. కానీ, బేగం అఖ్తర్ స్థాయిని అందుకోవటం ఈ తరంలో ఎవరి తరం కాదు. తాము పాడిన గజళ్ళ క్యాసెట్లు అసంఖ్యాకంగా విడుదల చేస్తున్న గజల్ గాయకులు గజల్ ని ఎలా పాడవలెనో గ్రహించటానికి బేగం అఖ్తర్ ను పదేపదే వినాలె.

“భక్తజనులు రామాయణ సప్తాహం జరుపుకున్నట్లు మాకాలంలో మేము బేగం అఖ్తర్ రికార్డుల సప్తాహం జరుపుకునేవాళ్ళం “ అంటాడు పద్మభూషణ్ పు. ల. దేశ్ పాండే.

బేగం అఖ్తర్ ఉదారం గా విద్యాదానం చేసింది. తన శిష్యుల నోట, శిష్యురాండ్ర నోట “అమ్మీజాన్” అని ప్రేమగా పిలిపించుకునే ఆమె అందరికీ ఎలాంటిప్రతిఫలాపేక్షలేకుండా తన గాయన శైలిని నేర్పింది. శాంతీ హీరానంద్, రీటా గంగూలీ, అంజలీ బెనర్జీ లాంటివాళ్ళు ఆమె శైలిని కొంతవరకు కాపాడుతున్నారు. ఆమె శిష్యురాలి కాకున్నా అచ్చం ఆమెలా పాడే శోభా గుర్టు గజళ్ళు వింటుంటే బేగం అఖ్తర్ ను స్మరించుకోకుండా ఉండలేము.

ఇటీవల ఆమె 25వ వర్థంతిని పురస్కరించుకుని భారత ప్రభుత్వం బేగం అఖ్తర్ తపాలాబిళ్ళను విడుదల చేసింది. మొదటి తపాలాబిళ్ళను అమె బాల్య సఖి, ఆమెస్థాయికి ఇంచుమించు చేరిన గాయకురాలు మలికా పఖ్రాజ్ కు సమర్పించింది. పాకిస్తాన్ లో నివసిస్తున్న మలికా పఖ్రాజ్ ను ప్రత్యేకంగా ఆహ్వానించింది. ఇది చాలా సముచిత చర్య అని భారత ప్రభుత్వాన్ని సంగీత రసికులు ప్రశంసించినారు.

%d bloggers like this: